
Sử Thi & Truyền Thuyết Thế Giới
Iliad, Odyssey, Beowulf và Hiệp sĩ Bàn Tròn.
Vì sao câu chuyện này còn được kể
Iliad và Odyssey được truyền miệng hàng thế kỷ trước khi ghi thành văn, dùng những công thức lặp lại (mỹ từ gắn liền tên riêng, nhịp câu cố định) để nghệ nhân dễ ứng tác khi hát kể trước đám đông — dấu vết ấy vẫn còn nguyên trong văn bản ta đọc hôm nay. Huyền thoại Bàn Tròn của vua Arthur, ngược lại, được "chế tác" muộn hơn nhiều vào thời Trung cổ để hợp thức hoá lý tưởng hiệp sĩ Kitô giáo cho giới quý tộc Anh – Pháp.
So sánh đa văn hoá
Chuyên đề này góp mặt trong 8 mô-típ chung của nhân loại.
Cùng một mô-típ xuất hiện ở nhiều nền văn hoá cách nhau hàng nghìn cây số. Chỗ chúng khác nhau mới là chỗ đáng đọc.
Anh hùng giết rồng / quái vật
Mô-típ chạy từ Bắc Âu qua Anh, Nhật tới Việt Nam. Chỗ đáng bàn nhất: Thạch Sanh thắng trận lớn nhất đời mình mà KHÔNG GIẾT AI.
- Sigurd giết rồng FafnirBắc Âu / Germanicchuyên đề này
Chiến lợi phẩm là kho vàng BỊ NGUYỀN, và phần thưởng thật lại là việc nếm máu rồng để hiểu tiếng chim — thứ cứu mạng chàng khỏi chính người thầy.
- Beowulf và con rồngAnh cổ (Beowulf)chuyên đề này
Trận cuối của một ông vua ĐÃ GIÀ, đánh vì dân chứ vì danh; hạ được rồng nhưng chết vì vết thương, và chỉ một hiệp sĩ trẻ ở lại chứng kiến.
- Susanoo & Yamata-no-OrochiNhật Bản
Thắng bằng MƯU chứ không bằng sức: bày tám vò rượu mạnh cho tám cái đầu chúi vào uống say rồi chém từng khúc. Con quái là hiện thân của lũ lụt sông Hi hằng năm.
- Thạch SanhViệt Nam
Diệt chằn tinh và đại bàng tinh, nhưng trận LỚN NHẤT đời chàng — lui quân mười tám nước chư hầu — thắng mà không giết ai: vũ khí là cây đàn và một niêu cơm.
- Zmey GorynychSlavicchưa có truyện
Rồng nhiều đầu chặt một mọc hai, canh cầu Kalinov bắc qua sông Lửa — ranh giới cõi sống và cõi chết; phải thiêu cổ ngay sau mỗi nhát chém.
Anh hùng vì cộng đồng hay vì chính mình
Sử thi Tây Nguyên nghiêng hẳn về phía cộng đồng: chiến thắng luôn kết thúc bằng một lễ hội của cả buôn làng. Ngay cả với một người ngang tàng như Đam San, thước đo cuối cùng vẫn là câu hỏi 'buôn làng được gì?'.
- Đăm NoiBa Na (Việt Nam)
Động cơ thuần túy là bảo vệ PLEI khi làng bị đe dọa; chiến thắng thuộc về cả làng, không có phần riêng nào.
- Xinh NhãÊ Đê (Việt Nam)
Đòi lại MẸ, CỦA CẢI VÀ TÊN DÒNG HỌ — ba thứ, và cái thứ ba mới là quan trọng nhất. Kết bằng đám hội, chiêng nổi: chiến thắng thuộc về cả buôn.
- Đam SanÊ Đê (Việt Nam)
BỊ CHẺ ĐÔI: nửa đầu vì buôn làng (chiến thắng thuộc về cả buôn), nửa sau vì khát vọng riêng (chiến thắng không thuộc về ai cả).
- BeowulfAnh cổ (Beowulf)chuyên đề này
Cũng chẻ đôi nhưng theo chiều ngược Đam San: nửa đầu vì DANH TIẾNG ở xứ người, nửa sau mới vì dân Geat.
- AchillesHy Lạpchuyên đề này
Động cơ hoàn toàn CÁ NHÂN — cơn giận và nỗi đau; có lúc bỏ mặc cả liên quân chết hàng loạt. Chiến thắng thuộc về chính chàng.
Hai loại anh hùng: kleos ↔ pietas
Bạn đo một con người bằng thứ họ giành được, hay thứ họ từ bỏ? Kleos hỏi 'đời sau sẽ kể gì về ta?'; pietas hỏi 'ta còn nợ ai điều gì?'. Với độc giả Việt, pietas gần chữ hiếu và chữ trung của Nho giáo đến mức đáng kinh ngạc.
- AchillesHy Lạpchuyên đề này
Biết trước ra trận là chết trẻ và CHỌN chết trẻ để tên tuổi bất tử. Giận là quyền của người anh hùng — chàng bỏ trận, mặc đồng đội chết hàng loạt. Thất bại đáng sợ nhất là bị lãng quên.
- AeneasLa Mã
Được gọi là pius gần như mỗi lần nhắc tên: cõng cha trên vai ra khỏi thành cháy, bỏ tình yêu, nuốt giận, đi tiếp. Cả sử thi chỉ nổ ra một lần ở dòng cuối cùng.
- Horatius CoclesLa Mã
Anh hùng 'kỳ lạ' mà Hy Lạp không có: không giết ai đáng kể, nổi tiếng vì ĐỨNG LẠI khi mọi người đang chạy. Virtus nghĩa là giữ một cây cầu.
- CincinnatusLa Mã
Nổi tiếng vì TRẢ LẠI QUYỀN LỰC rồi về cày nốt luống ruộng. Truyện phương Đông thường kết ở lúc người hiền được mời ra; truyện La Mã kết ở lúc người hiền tự đi về.
Báu vật thần trao rồi đòi lại
Thanh gươm không thuộc về người cầm nó. Thần cho mượn khi cần và lấy lại khi xong — đối chiếu Excalibur ↔ gươm Thuận Thiên là một trong những nối chéo mạnh nhất kho.
- Rùa Vàng & gươm Thuận ThiênViệt Nam
Lưỡi và chuôi được tìm thấy RỜI NHAU bởi hai người khác nhau, ráp lại thì vừa khít — quyền lực chỉ thành hình khi có người khác góp phần. Và việc TRẢ LẠI được ghi thẳng vào tên một cái hồ giữa thủ đô.
- ExcaliburAnh (truyền thuyết Arthur)chuyên đề này
Từ hồ mà ra và cuối cùng trở lại hồ — nhưng gươm ở đây trước hết là thứ CHỌN CHỦ (rút được khỏi đá là vua), tức nó xác lập quyền chứ không chỉ hỗ trợ quyền.
- Gươm của Pơtao Apui (Vua Lửa)Gia Rai (Việt Nam)
Thanh gươm DUY NHẤT trong kho có công dụng là XIN MƯA, không phải để đánh: nóng đến mức nhúng xuống suối thì suối cạn, và người giữ nó chỉ hé nó ra khi trời không mưa. Vua Lửa không có ngai, không có quân.
- Kiếm KusanagiNhật Bản
Không được thần trao mà được LẤY RA TỪ XÁC QUÁI VẬT — trong đuôi mãng xà tám đầu; báu vật là chiến lợi phẩm, sau thành một trong ba thần khí hoàng gia.
Còn 4 mô-típ nữa▾
Cái chết của người anh hùng
4 nền văn hoá: Ê Đê (Việt Nam) · Anh cổ (Beowulf) · Hy Lạp · Lưỡng Hà
Nhận ra nhau nhờ vật tín
3 nền văn hoá: Thái (Việt Nam) · Việt Nam (Kinh) · Hy Lạp
Hai sử thi: Aeneid ↔ Odyssey
2 nền văn hoá: Hy Lạp · La Mã
Kỹ thuật của văn học truyền miệng
2 nền văn hoá: Tây Nguyên (Việt Nam) · Hy Lạp