Sử Thi Tây Nguyên
Đam San, Xinh Nhã — tiếng khan bên bếp lửa nhà dài.
Vì sao câu chuyện này còn được kể
Đam San, Xinh Nhã được hát theo lối "khan" — nghệ nhân ứng tác kéo dài nhiều đêm liền bên bếp lửa nhà dài, không phải một văn bản cố định mà là nghi lễ sống, mỗi lần hát lại khác đi đôi chút. Cấu trúc xã hội mẫu hệ của người Ê Đê, Gia Rai in đậm trong sử thi: phụ nữ chủ động chọn chồng, nhà dài thuộc về dòng mẹ — khác hẳn hình dung phụ hệ quen thuộc ở người Kinh.
So sánh đa văn hoá
Chuyên đề này góp mặt trong 8 mô-típ chung của nhân loại.
Cùng một mô-típ xuất hiện ở nhiều nền văn hoá cách nhau hàng nghìn cây số. Chỗ chúng khác nhau mới là chỗ đáng đọc.
Anh hùng vì cộng đồng hay vì chính mình
Sử thi Tây Nguyên nghiêng hẳn về phía cộng đồng: chiến thắng luôn kết thúc bằng một lễ hội của cả buôn làng. Ngay cả với một người ngang tàng như Đam San, thước đo cuối cùng vẫn là câu hỏi 'buôn làng được gì?'.
- Đăm NoiBa Na (Việt Nam)chuyên đề này
Động cơ thuần túy là bảo vệ PLEI khi làng bị đe dọa; chiến thắng thuộc về cả làng, không có phần riêng nào.
- Xinh NhãÊ Đê (Việt Nam)chuyên đề này
Đòi lại MẸ, CỦA CẢI VÀ TÊN DÒNG HỌ — ba thứ, và cái thứ ba mới là quan trọng nhất. Kết bằng đám hội, chiêng nổi: chiến thắng thuộc về cả buôn.
- Đam SanÊ Đê (Việt Nam)chuyên đề này
BỊ CHẺ ĐÔI: nửa đầu vì buôn làng (chiến thắng thuộc về cả buôn), nửa sau vì khát vọng riêng (chiến thắng không thuộc về ai cả).
- BeowulfAnh cổ (Beowulf)
Cũng chẻ đôi nhưng theo chiều ngược Đam San: nửa đầu vì DANH TIẾNG ở xứ người, nửa sau mới vì dân Geat.
- AchillesHy Lạp
Động cơ hoàn toàn CÁ NHÂN — cơn giận và nỗi đau; có lúc bỏ mặc cả liên quân chết hàng loạt. Chiến thắng thuộc về chính chàng.
Cái chết của người anh hùng
Chết ở đâu, vì ai, có ai chứng kiến, và sau khi chết còn lại gì. Trong bốn người, chỉ Đam San chết mà KHÔNG MỘT AI NHÌN THẤY.
- Đam SanÊ Đê (Việt Nam)chuyên đề này
Chết một mình trong Rừng Sáp Đen giữa đường về, vì KHÁT VỌNG CỦA CHÍNH MÌNH, không một ai chứng kiến — không mộ, không bài ca tiễn biệt tại chỗ, không kẻ thù nào để đổ lỗi. Vậy mà sử thi vẫn kể về chàng bằng giọng tôn kính suốt cả thiên trường ca.
- BeowulfAnh cổ (Beowulf)
Chết trước hang rồng VÌ DÂN CỦA MÌNH, có Wiglaf — hiệp sĩ trẻ duy nhất không bỏ chạy — chứng kiến. Còn lại một gò mộ bên biển và mười hai kỵ sĩ cưỡi ngựa vòng quanh hát.
- AchillesHy Lạp
Chết ở thành Troy vì BÁO THÙ CHO BẠN và vì vinh quang, trước mắt CẢ HAI ĐẠO QUÂN. Còn lại cái tên vang ba nghìn năm.
- GilgameshLưỡng Hà
KHÔNG CHẾT trong truyện — người duy nhất trong bảng. Còn lại tường thành Uruk và sự khôn ngoan chàng mang về.
Người con trả thù cho cha
Đứa trẻ lớn lên không biết mặt cha, biết sự thật muộn, rồi lên đường đòi lại thứ đã mất.
- Xinh NhãÊ Đê (Việt Nam)chuyên đề này
Người giấu sự thật là CHÍNH MẸ CHÀNG — bà im lặng suốt nhiều năm vì sợ mất nốt con. Và thứ chàng đòi lại quan trọng nhất không phải mạng kẻ thù mà là CÁI TÊN của dòng họ được nói to giữa buôn.
- OrestesHy Lạpchưa có truyện
Bi kịch nằm ở chỗ kẻ phải giết lại là chính mẹ mình — báo thù cho cha và phạm tội giết mẹ là cùng một hành động.
Đi tìm cái không thể đạt
Bảng đối chiếu mạnh nhất trong kho: hai câu chuyện cách nhau nửa vòng trái đất và mấy nghìn năm mà đường dây trùng nhau gần như từng bước — đi → vượt vùng đất chết → gặp một nhân vật ở tận cùng thế gian → được khuyên 'về đi' → tay không trở về.
- Đam San đi bắt Nữ Thần Mặt TrờiÊ Đê (Việt Nam)chuyên đề này
Đi vì ĐÃ CÓ TẤT CẢ, chỉ còn thứ 'không ai được phép' là chưa chạm. Chàng KHÔNG NGHE lời khuyên và CHẾT. Bất tử của chàng nằm ở dòng họ còn tiếp tục — Hơ Âng sinh Đam San cháu. Tây Nguyên đề cao lòng dũng cảm dám đi, và không trách chàng một câu nào.
- Gilgamesh đi tìm bất tửLưỡng Hà
Đi vì NỖI SỢ CÁI CHẾT sau khi mất Enkidu. Chàng NGHE LỜI và SỐNG — về Uruk thành ông vua khôn ngoan. Bất tử nằm ở thành phố và công trình để lại. Lưỡng Hà đề cao sự khôn ngoan biết dừng.
Còn 4 mô-típ nữa▾
Kỹ thuật của văn học truyền miệng
2 nền văn hoá: Tây Nguyên (Việt Nam) · Hy Lạp
Sinh mệnh gửi vào một vật ngoài thân
2 nền văn hoá: Ê Đê (Việt Nam) · Slavic
Người phàm và nữ thần: ai từ chối ai
2 nền văn hoá: Ê Đê (Việt Nam) · Lưỡng Hà
Vùng đất chết chặn đường người hùng
2 nền văn hoá: Ê Đê (Việt Nam) · Lưỡng Hà