Cổ Tích Andersen & Perrault
Nàng tiên cá, Cô bé bán diêm, Mèo đi hia.
Vì sao câu chuyện này còn được kể
Andersen viết chứ không sưu tầm, từ chính tuổi thơ nghèo khó ở Đan Mạch, nên cổ tích của ông thường kết thúc buồn hoặc dang dở — Nàng tiên cá hoá thành bọt biển — khác hẳn Perrault, một triều thần Pháp thế kỷ 17 viết cổ tích như bài học phép tắc cho giới quý tộc ở Versailles. Cùng được gọi là "cổ tích" nhưng hai người theo đuổi hai chủ đích xã hội gần như trái ngược nhau.
So sánh đa văn hoá
Chuyên đề này góp mặt trong 3 mô-típ chung của nhân loại.
Cùng một mô-típ xuất hiện ở nhiều nền văn hoá cách nhau hàng nghìn cây số. Chỗ chúng khác nhau mới là chỗ đáng đọc.
Cô gái bị hắt hủi được đền đáp (kiểu Lọ Lem)
Bốn nền văn hóa cách nhau hàng nghìn cây số cùng kể về một cô gái mồ côi bị dì ghẻ đày, được thế lực siêu nhiên giúp, và được nhận ra nhờ một chiếc giày. Kho không khẳng định bản nào có trước hay vay mượn bản nào — chỉ trình bày điểm giống và điểm khác.
- Tấm CámViệt Nam (Kinh)
Bản DUY NHẤT không kết thúc ở đám cưới: Tấm bị hại chết rồi hóa thân bốn lần (vàng anh → xoan đào → khung cửi → quả thị), tự quay về nhờ miếng trầu têm cánh phượng. Nhân vật CHỦ ĐỘNG chứ không chờ được tìm ra. Người giúp là con vật (cá bống, chim sẻ) chứ không phải bà tiên.
- Lọ Lem (Cendrillon)Pháp (Perrault)chuyên đề này
Nguồn phép là BÀ TIÊN ĐỠ ĐẦU thuần túy; hia thủy tinh. Kết cục hiếm nhất trong bảng: Lọ Lem THA THỨ hai chị, đón về cung và gả cho quý tộc. Giọng dịu, quý phái, khoan dung.
- AschenputtelĐức (Grimm)
Nguồn phép là LINH HỒN NGƯỜI MẸ ĐÃ KHUẤT — cây phỉ mọc trên mộ mẹ và đàn bồ câu trắng. Nhân quả nghiêm khắc: hai chị cắt gót và ngón chân cho vừa giày, chim kêu 'máu trong giày'.
- Kongjwi & Patjwi (콩쥐팥쥐)Hàn Quốc
Người kết duyên KHÔNG PHẢI vua hay hoàng tử mà là QUAN HUYỆN — và kẻ ác bị trừng trị theo phép nước, qua điều tra. Thông điệp là công lý qua tay người cầm cân nảy mực, không phải phép màu.
- Tua Gia – Tua NhiTày (Việt Nam)
Có nguyên khúc mở đầu trùng khít với Tấm Cám (chị bắt đầy giỏ tôm tép, em lừa chị xuống nước gội đầu rồi trút hết giỏ). Bằng chứng rõ nhất rằng đây là MÔ-TÍP CHUNG — không dân tộc nào độc quyền kiểu truyện này.
- Diệp HạnTrung Hoachưa có truyện
Thường được nhắc tới như một trong những bản được GHI CHÉP SỚM NHẤT (khoảng thế kỷ 9), có cá thần giúp. Việc ghi chép sớm không đồng nghĩa với việc là bản gốc.
Dị bản Perrault ↔ Grimm
Cùng một cốt truyện, hai nước kể hai kiểu kết — và khoảng cách giữa 'cảnh báo' và 'an ủi' chính là chỗ đáng đọc nhất.
- Cô bé quàng khăn đỏPháp (Perrault)chuyên đề này
KẾT BI KỊCH: sói nuốt cả hai bà cháu, hết — không có thợ săn. Truyện là một lời CẢNH BÁO về việc cả tin với người lạ.
- Cô bé quàng khăn đỏĐức (Grimm)
KẾT AN ỦI: bác thợ săn rạch bụng sói cứu cả hai còn sống, rồi nhét đá vào bụng sói. Có hình phạt cho kẻ ác và có phần thưởng cho nạn nhân.
- Người đẹp ngủ trong rừngPháp (Perrault)chuyên đề này
Tỉnh dậy CHƯA HẾT CHUYỆN: còn phần hai với bà mẹ chồng là bà chằn đòi ăn hai đứa cháu và con dâu — truyện dài hơn và có một mảng đen sau đám cưới.
- Nàng công chúa ngủ trong rừngĐức (Grimm)
Dừng NGAY ở nụ hôn / tỉnh giấc và đám cưới — Grimm bỏ hẳn phần bà chằn cho nhẹ, đảo ngược đúng thói quen thường thấy (Grimm dữ, Perrault dịu).
Thứ chỉ người xứng đáng mới thấy
Một cái giá mà không ai dám trả: sĩ diện tập thể khiến cả đám đông cùng nói dối, và cả hai bản đều để MỘT ĐỨA TRẺ phá vỡ im lặng.
- Till Eulenspiegel — Bức tranh không ai dám bảo là không thấyĐức
Kẻ dựng bẫy là một THỢ LANG THANG bày trò rồi nhận tiền công và đi; người phá vỡ im lặng là cậu bé giúp việc trong bếp — người chưa có gì để giữ thể diện.
- Bộ quần áo mới của hoàng đếĐan Mạch (Andersen)chuyên đề này
Cùng cơ chế nhưng nạn nhân là CẢ MỘT TRIỀU ĐÌNH và đích thân hoàng đế — bản văn học có tác giả, đẩy trò lỡm dân gian thành một phúng dụ về quyền lực.