Trong đền Cổ Loa hôm nay có một pho tượng đá không có đầu.

Người ta khoác cho pho tượng ấy một tấm áo, đặt trên bệ, và vẫn thắp hương.

Đó là tượng Mỵ Châu.

Và câu chuyện dưới đây là câu chuyện buồn nhất trong cả chuyên đề này. Xin được kể chậm.

Sau nhiều lần đem quân sang đánh Âu Lạc mà đều thua vì nỏ thần, Triệu Đà không đánh nữa.

Ông ta xin giảng hòa.

An Dương Vương bằng lòng. Đôi bên đình chiến, sứ giả đi lại, quà cáp trao đổi.

Rồi Triệu Đà cho người sang cầu hôn: xin cưới công chúa Mỵ Châu, con gái An Dương Vương, cho con trai mình là Trọng Thủy.

An Dương Vương nghe mà mừng. Ngài nghĩ rằng thông gia rồi thì hai bên yên chuyện, dân đôi bên khỏi khổ vì chiến tranh.

Ngài nhận lời. Và ngài còn cho Trọng Thủy ở rể ngay trong thành Cổ Loa.

Tướng Cao Lỗ can ngăn.

Ông tâu rằng đưa con trai của người vừa đánh mình vào ở trong thành là việc không nên, dù dưới danh nghĩa gì. Ông xin vua nghĩ lại.

Vua không nghe. Ngài cho rằng Cao Lỗ đa nghi, làm hỏng chuyện hòa hiếu.

Cao Lỗ can mấy lần đều không được. Cuối cùng ông xin thôi việc, bỏ về quê.

Trọng Thủy vào thành.

Chàng cưới Mỵ Châu.

Và đây là chỗ mà người kể chuyện xưa bao giờ cũng chùng giọng xuống — bởi vì hai người ấy, tình thật là có yêu nhau.

Mỵ Châu còn rất trẻ. Nàng lớn lên trong cung, được cha thương chiều, chưa từng biết một điều dối trá nào. Nàng lấy chồng và yêu chồng theo cách đơn giản nhất mà một người có thể yêu: không giữ lại gì cả.

Trọng Thủy thì mang trong lòng một việc cha giao trước khi đi.

Chàng sang đây không chỉ để làm rể.

Những ngày đầu, chàng còn giữ ý. Nhưng ở lâu bên người vợ hiền, chàng cũng dần đổi. Truyện kể rằng chàng thương Mỵ Châu thật lòng — và chính vì thế mà việc chàng phải làm càng thêm nặng.

Một hôm, hai vợ chồng ngồi bên nhau, Trọng Thủy hỏi:

"Nàng ơi, ta nghe nói nước Âu Lạc có một cái nỏ thần, bắn một phát ra nghìn mũi tên. Có thật vậy không? Nỏ ấy quý thế nào mà quân ta đánh mãi không nổi?"

Mỵ Châu cười.

Nàng không nghĩ gì. Chồng hỏi thì nàng kể.

Nàng dẫn chàng vào chỗ cất nỏ, chỉ cho chàng xem. Nàng còn chỉ cả bộ lẫy làm bằng móng Rùa Vàng — thứ làm nên phép lạ của cây nỏ.

Trọng Thủy nhìn rất kỹ.

Ít lâu sau, chàng bí mật làm một chiếc lẫy giả, giống hệt.

Rồi vào một đêm, chàng tráo lẫy giả vào, lấy lẫy thật giấu đi.

Xong việc, chàng xin phép vợ về thăm cha.

Đêm chia tay, Mỵ Châu tiễn chồng. Nàng bịn rịn không rời. Nàng nói rằng nàng sợ — sợ rồi đây hai nước lại có biến, biết đâu vợ chồng lạc mất nhau.

Trọng Thủy hỏi, giọng chàng khi ấy thế nào thì truyện không tả:

"Nếu có ngày ấy, ta biết tìm nàng ở đâu?"

Mỵ Châu chỉ vào chiếc áo lông ngỗng nàng đang mặc.

"Thiếp có áo này. Nếu phải chạy loạn, thiếp sẽ rứt lông ngỗng rắc dọc đường. Chàng cứ theo đó mà tìm."

Trọng Thủy nghe. Rồi chàng đi.

Chàng đem chiếc lẫy thần về cho cha.

Không lâu sau, quân phương Bắc lại kéo sang.

Tin báo về, An Dương Vương vẫn ngồi đánh cờ. Ngài cười, bảo rằng cứ để chúng tới, ngài còn nỏ thần đây, sợ gì.

Đợi quân giặc tới sát chân thành, ngài mới thong thả đứng dậy, sai đem nỏ ra.

Ngài giương nỏ.

Bắn.

Chỉ có một mũi tên rơi xuống, yếu ớt.

Ngài bắn lần nữa. Vẫn thế.

Nhà vua nhìn cây nỏ trong tay mình, và trong khoảnh khắc ấy, ngài hiểu ra tất cả.

Thành vỡ.

An Dương Vương lên ngựa, đặt Mỵ Châu ngồi sau lưng, phá vòng vây chạy về phương nam.

Ngựa phi suốt ngày đêm. Sau lưng, tiếng quân giặc vẫn đuổi theo, không lúc nào dứt.

Và trên lưng ngựa, Mỵ Châu vẫn lặng lẽ rứt từng nắm lông ngỗng rắc xuống đường.

Nàng làm việc ấy vì tin rằng chồng mình đang đi tìm mình.

Nàng không hề biết rằng chính những cụm lông trắng ấy đang dẫn đường cho quân đuổi phía sau.

Hai cha con chạy mãi, chạy tới khi hết đường. Trước mặt là biển.

Ngựa dừng lại trên bãi cát. Sau lưng, bụi cuốn mù trời — quân giặc đã tới rất gần.

An Dương Vương xuống ngựa. Ngài ngửa mặt lên trời, kêu lớn:

"Trời hại ta! Sứ Thanh Giang ở đâu, mau đến cứu ta!"

Mặt biển động lên.

Rùa Vàng rẽ nước nổi lên, ngay trước mặt.

Rùa nhìn nhà vua. Rồi rùa nói một câu — chỉ một câu ngắn, mà nghìn năm sau người ta vẫn còn nhắc:

"Giặc ở ngay sau lưng nhà vua đấy."

An Dương Vương quay lại.

Sau lưng ngài không có ai. Chỉ có Mỵ Châu, con gái ngài, đang ngồi trên lưng ngựa, tay còn cầm mấy sợi lông ngỗng.

Truyện đến đây thì dừng lại rất lâu.

Người kể chuyện xưa không bênh ai, cũng không kết tội ai. Họ chỉ để hai cha con nhìn nhau trên bãi cát ấy, giữa tiếng sóng và tiếng vó ngựa đuổi phía sau.

Mỵ Châu quỳ xuống.

Nàng không kêu oan. Nàng chỉ ngẩng lên trời mà khấn:

"Thiếp là phận gái. Nếu thiếp có lòng phản cha hại nước, chết đi xin hóa thành cát bụi. Nếu thiếp một lòng trung hiếu mà bị người lừa dối, chết đi xin hóa thành châu ngọc, để rửa mối nhục này."

Rồi mọi việc kết thúc trên bãi biển ấy.

An Dương Vương theo Rùa Vàng đi xuống biển. Người đời sau không ai gặp lại ngài nữa.

Máu Mỵ Châu chảy xuống nước.

Truyện kể rằng những con trai ngoài biển ăn phải máu ấy, về sau kết thành ngọc trai.

Đó là lời phán xét của dân gian, và nó rất rõ ràng: nàng vô tội. Nàng dại, nàng nhẹ dạ, nàng đã làm mất nước — nhưng nàng không phản bội. Người ta thương nàng.

Trọng Thủy theo dấu lông ngỗng, tới nơi thì mọi sự đã xong.

Chàng ôm xác vợ đưa về Cổ Loa chôn cất.

Rồi ít lâu sau, người ta thấy chàng gieo mình xuống cái giếng trong thành — chính cái giếng mà ngày trước hai vợ chồng vẫn thường ra soi bóng.

Chàng đã lấy được nỏ thần. Cha chàng đã thắng. Và chàng chọn cái giếng.

Người xưa kể rằng về sau, ai lấy ngọc trai ngoài biển Đông đem về rửa trong nước giếng ấy, thì viên ngọc bỗng sáng lên lạ thường.

Đó là chi tiết đẹp nhất và đau nhất của cả câu chuyện. Hai người không gặp được nhau khi còn sống. Họ chỉ gặp lại nhau như thế — một viên ngọc và một vũng nước, cách nhau cả một vùng biển và một đời người.

Đến nay, trong khu di tích Cổ Loa vẫn còn am Mỵ Châu, với pho tượng đá không đầu. Ngoài sân vẫn còn cái giếng, người ta gọi là giếng Ngọc.

Người tới thăm thường đứng lặng ở đó một lúc.

Không ai bảo ai, nhưng hầu như ai cũng nghĩ tới cùng một điều — về những nắm lông ngỗng trắng rắc dọc đường, và về một cô gái rất trẻ đã tin chồng mình đến tận cùng.

Bản đồ nhân vật (M1): Đây là chỗ ba cạnh nặng nhất của cả bản đồ gặp nhau: Mỵ Châu ⇄ Trọng Thủy (hôn nhân), Trọng Thủy → Mỵ Châu (phản bội), và Cao Lỗ → An Dương Vương (lời can không được nghe). Cạnh thứ ba thường bị bỏ qua, nhưng nó là cạnh xuất hiện sớm nhất — trước khi mọi chuyện xảy ra.

Dòng thời gian (M5): Mốc "Cổ Loa thất thủ" khép lại lớp Âu Lạc trên dòng thời gian. Mốc tiếp theo trong chuyên đề cách đây rất xa — xin xem thẻ ngăn cách trước khi sang tale 10.

Ghi chú của người biên tập: Truyện này được kể ở giọng bi sử, và chỉ dừng ở đó. Đây là bi kịch của những con người trong một câu chuyện cổ — của một người cha mất cảnh giác, một người con gái tin yêu quá mức, và một người chồng bị kẹt giữa phận làm con và tình vợ chồng. Chuyên đề không liên hệ câu chuyện này với bất cứ điều gì ngoài chính nó.