Nói trước cho rõ: đây là một tale kể ở mức khái quát. Tài liệu này nắm chắc rằng Đăm Noi là một hơmon nổi tiếng của người Ba Na, về một người anh hùng bảo vệ cộng đồng. Nhưng các tình tiết cụ thể của tác phẩm thì tài liệu này không nắm chắc. Theo nguyên tắc của cả kho truyện — thà kể ít còn hơn kể bịa — bài này kể về hình tượng Đăm Noi và không gian hơmon của người Ba Na, chứ không dựng lại cốt truyện. Khi có tư liệu kiểm chứng, phần này sẽ được viết đầy đủ hơn.

Muốn hiểu Đăm Noi thì trước hết phải đứng dưới một cái nhà rông.

Người Ba Na — cũng như người Xơ Đăng, người Gia Rai — dựng giữa làng mình một ngôi nhà chung. Nhà rông. Nó cao vượt lên trên tất cả những nếp nhà khác, mái dốc đứng, nhọn hoắt, vươn lên trời như một lưỡi rìu dựng ngược.

Người ta phải ngửa cổ mới nhìn thấy nóc.

Nhà rông không phải nhà ở của ai cả. Nó là nhà của làng. Ở đó, người ta họp bàn việc chung: chia đất rẫy, định ngày gieo, xử một vụ tranh chấp. Ở đó, khách lạ tới làng được đón. Ở đó, trai làng ngủ lại canh gác. Và ở đó, vào những đêm hội, cả làng ngồi quây quanh bếp lửa để nghe hơmon.

Hơmon(1) là tên người Ba Na gọi những trường ca hát kể của mình — cùng một thể loại với khan của người Ê Đê, ot ndrong của người Mnông, akhat jucar của người Ra Glai.

Và một trong những hơmon được nhắc tới nhiều nhất là hơmon về Đăm Noi.

Trong tất cả những gì có thể nói chắc chắn về Đăm Noi, điều quan trọng nhất là điều này: chàng là người anh hùng của cả cộng đồng, không phải của riêng mình.

Đây là nét chung, và là nét đẹp nhất, của toàn bộ sử thi Tây Nguyên.

Người anh hùng trong hơmon Ba Na không ra đi để tìm vinh quang cho cái tên của chàng. Chàng đứng lên khi làng bị đe dọa. Chàng đi khi có người của làng bị bắt đi. Chàng đánh khi có kẻ tới cướp phá plei(2). Và khi chàng thắng, thứ chàng mang về không phải danh tiếng riêng — mà là sự yên ổn cho tất cả.

Sức mạnh của chàng cũng không phải sức mạnh một mình. Trong hơmon, người anh hùng có làng đứng sau lưng, có người thân tiếp sức, có thần linh trên cao dõi xuống. Hình tượng người chị nuôi em khôn lớn là một mô-típ quen thuộc trong cách kể về Đăm Noi — người anh hùng lớn lên trong vòng tay của gia đình và cộng đồng, rồi trả lại cho cộng đồng ấy tất cả những gì mình có.

Hãy tưởng tượng đời sống của một plei Ba Na thời cổ truyền.

Làng nằm giữa rừng lớn. Rừng cho củi, cho măng, cho thú, cho gỗ dựng nhà rông. Rừng cũng lấy đi: lấy đi người đi lạc, lấy đi mùa rẫy khi trời không mưa, lấy đi cả một nếp nhà khi lửa bén.

Ngoài rừng còn có những mối lo khác. Có những năm mất mùa. Có những khi làng bên kéo sang.

Trong một đời sống như thế, hình tượng người anh hùng không phải chuyện giải trí. Nó là chỗ dựa. Nó nói với người ta rằng: khi tai họa tới, sẽ có người đứng ra. Và nó dạy cho lũ trẻ ngồi quanh bếp lửa biết rằng lớn lên thì phải trở thành người như thế.

Đó là lý do hơmon được hát kể trong nhà rông — ngôi nhà của cả làng — chứ không phải kể riêng cho một nhà nào.

Đêm hội. Lửa nhóm giữa sàn nhà rông.

Cả làng lên. Người già ngồi phía trong, gần lửa. Đàn ông ngồi vòng ngoài. Đàn bà bế con nhỏ ngồi sát vách. Lũ trẻ chen nhau ngồi phía trước, mắt mở to.

Ché rượu cần đặt giữa, cần trúc cắm sẵn.

Rồi nghệ nhân hát kể cất giọng.

Không có nhạc cụ đệm. Chỉ có giọng người. Giọng ấy lên xuống theo một điệu riêng, khi ngân dài, khi dồn dập, khi hạ xuống gần như thì thầm. Lửa nổ lép bép. Khói bốc lên, luồn qua mái tranh dốc đứng rồi tan vào đêm.

Câu chuyện chảy suốt đêm. Có người ngủ thiếp đi, tỉnh dậy thấy chuyện vẫn đang chảy. Có đứa trẻ gối đầu lên chân mẹ, nghe được nửa chừng rồi mơ tiếp phần còn lại.

Và tới lúc trời hửng, khi nghệ nhân dừng giọng, thì trong đầu mỗi người trong cái nhà rông ấy đã có thêm một người anh hùng.

Ở đây phải nói một điều.

Hơmon không có sách. Khan không có sách. Ot ndrong cũng không có sách.

Tất cả nằm trong trí nhớ của các nghệ nhân hát kể. Một người thuộc hàng vạn câu, học từ một người trước, và truyền lại cho một người sau. Cứ thế, đời này qua đời khác, giọng nối giọng.

Nghĩa là: mỗi nghệ nhân là một thư viện. Và khi một nghệ nhân mất đi mà chưa kịp truyền lại, thì có thể một tác phẩm cũng mất theo — mất hẳn, không ai chép lại được nữa.

Đó chính là lý do vì sao, từ đầu những năm 2000, việc đi tới các buôn làng để ghi âm, phiên âm và dịch sử thi Tây Nguyên lại được làm khẩn trương đến thế. Đó là một cuộc chạy đua với thời gian, mà đối thủ là tuổi già của những người còn thuộc chuyện.

Đăm Noi còn được nhắc tên tới hôm nay, là nhờ những người ấy.

(1) Hơmon (h'amon): tên gọi thể loại sử thi hát kể của người Ba Na.

(2) Plei (plây): làng, trong tiếng Ba Na và Gia Rai. Người Ê Đê gọi là buôn, người Mnông gọi là bon.

🌏 So sánh đa văn hóa (M7) — anh hùng vì cộng đồng hay vì chính mình?

Đặt cạnh nhau bốn người anh hùng:

- Đăm Noi (Ba Na) — đứng lên khi làng bị đe dọa.

- Đam San (Ê Đê) — nửa đầu vì buôn làng, nửa sau vì khát vọng riêng, và chết vì cái nửa sau ấy.

- Beowulf (Bắc Âu) — nửa đầu đi tìm danh tiếng ở xứ người, nửa sau làm vua và chết vì dân xứ Geat.

- Achilles (Hy Lạp) — bỏ mặc cả liên quân vì cơn giận cá nhân, rồi ra trận cũng vì nỗi đau cá nhân.

Bạn thấy không? Sử thi Tây Nguyên nghiêng hẳn về phía cộng đồng — kể cả khi kể về một người ngang tàng như Đam San, thước đo cuối cùng vẫn là: buôn làng được gì?

🏠 Bách khoa văn hóa: Nhà rông (Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai) và nhà dài (Ê Đê) là hai kiểu kiến trúc rất khác nhau và không được nhầm lẫn. Nhà rông là nhà công cộng của cả làng, mái cao vút. Nhà dài là nhà ở của một đại gia đình mẫu hệ, nằm ngang, dài ra theo số thế hệ con gái. Khan Ê Đê hát trong nhà dài; hơmon Ba Na hát trong nhà rông.