Đam San đi vắng. Và khi chàng trở về, nhà dài trống không.

Kẻ đầu tiên ra tay là Mtao Grư.

"Mtao"(1) nghĩa là tù trưởng. Mtao Grư cũng có buôn, cũng có chiêng, cũng có tôi tớ. Nhưng hắn nhìn sang nhà dài của Hơ Nhị và thấy một thứ hắn muốn hơn tất cả những gì hắn có.

Hắn chờ đúng lúc Đam San lên rừng. Rồi hắn kéo người tới, cướp Hơ Nhị đi.

Đam San về. Sàn nhà vắng. Khung dệt bỏ dở, sợi còn vắt ngang.

Chàng không hỏi nhiều. Chàng lấy khiên, lấy đao, buộc lại khố, quấn lại tấm mền chiến ngang ngực. Chàng gọi tôi tớ. Và chàng đi.

Đường tới buôn Mtao Grư băng qua mấy con suối, mấy quả đồi tranh. Đam San đi trước, đầu ngẩng cao, chân bước dài. Người của chàng đi sau, đông như bầy chim rời tổ lúc rạng sáng.

Tới nơi, chàng đứng dưới chân cầu thang nhà dài của Mtao Grư mà gọi hắn xuống.

Trận ấy Đam San thắng. Chàng đưa Hơ Nhị về, đưa cả của cải và tôi tớ của kẻ bại về buôn mình. Buôn của chàng lại giàu thêm một lần nữa.

Nhưng chuyện chưa hết. Vì ở phía bên kia còn một kẻ nữa, mạnh hơn, ngạo hơn, và tiếng tăm lớn hơn nhiều.

Mtao Mxây làm đúng cái việc mà Mtao Grư đã làm. Hắn cũng chờ Đam San vắng nhà. Hắn cũng kéo tới cướp Hơ Nhị đi.

Lần này, Đam San về tới nhà, nhìn quanh một vòng, rồi nói với tôi tớ:

"Đi. Đi lấy vợ ta về."

Đoàn người lên đường. Đường tới buôn Mtao Mxây xa hơn, và ai cũng biết Mtao Mxây là một tay khiên đao có hạng.

Tới nơi, Đam San dừng lại dưới chân cầu thang nhà dài của hắn. Cầu thang ấy rộng, đẽo bằng thân cây lớn, hai bên có tay vịn bóng nhẵn vì bao nhiêu bàn tay đã vịn qua.

Chàng ngẩng lên gọi:

"Ơ Mtao Mxây! Xuống đây. Xuống đây múa với ta một khiên!"

Trên nhà, Mtao Mxây ló ra. Hắn cười.

"Ta không xuống đâu. Tay ta còn đang bận ôm vợ hai chúng ta ở trên này."

"Xuống! Ngươi không xuống thì ta chém sàn nhà ngươi ra làm đôi, ta phá cầu thang nhà ngươi ra làm bảy khúc."

Nghe vậy, Mtao Mxây mới chịu.

"Khoan. Để ta xuống. Nhưng ngươi đừng đâm ta khi ta đang đi xuống, nghe chưa."

"Ngươi cứ xuống. Ta không thèm đâm ngươi lúc ngươi đang đi. Ta không đâm con lợn nái đang nằm trong chuồng, không đâm con trâu đang ăn cỏ ngoài bãi. Xuống đi rồi múa."

Mtao Mxây bước xuống. Hắn khoác khiên tròn như đầu cú, gươm óng ánh như cái cầu vồng. Hắn đi từng bước một, trông nghênh ngang lắm, dữ tợn lắm.

Nhưng bụng hắn thì đã hơi run.

Ở Tây Nguyên, đánh nhau bằng khiên đao không phải là chuyện chém bừa. Đó là một thứ nghệ thuật: người dũng sĩ múa khiên, xoay khiên, nhảy vờn — vừa là đánh, vừa là biểu diễn tài nghệ trước mặt cả hai buôn.

Mtao Mxây múa trước.

Hắn múa lạch xạch như quả mướp khô. Khiên hắn kêu lộc cộc, chân hắn đạp cỏ rối tung. Múa xong một hồi, hắn thở.

Đam San đứng nhìn, không nhúc nhích.

Rồi tới lượt chàng.

Đam San rung khiên múa. Chàng múa trên cao, gió như bão nổi. Chàng múa dưới thấp, gió như lốc cuốn. Chàng chạy vun vút qua phía đông, vun vút qua phía tây. Cây cối ngã rạp. Ba quả đồi tranh bật rễ bay tung. Ba đống tranh khô cháy vụt lên.

Mtao Mxây bước tránh. Hắn tránh mãi, tránh mãi, mà đường khiên của Đam San cứ chặn hết ngả này tới ngả kia.

Đánh lâu, sức Đam San cũng vơi. Mồ hôi đổ, hơi thở nặng.

Trên nhà dài, Hơ Nhị nhìn xuống. Nàng vốc một miếng trầu, ném xuống cho chồng.

Miếng trầu ấy rơi giữa trận. Đam San vươn tay bắt lấy, đưa lên miệng nhai.

Và chàng mạnh hẳn lên.

Đây là một chi tiết rất Tây Nguyên, và rất đáng dừng lại: sức mạnh của người anh hùng không phải chỉ của riêng chàng. Nó đến từ người vợ, từ nhà dài, từ buôn làng đứng sau lưng. Người anh hùng Ê Đê mạnh vì chàng không đơn độc.

Nhưng Mtao Mxây cũng chưa chịu ngã. Hắn còn đường lui, còn miếng hiểm.

Đam San đánh mãi mà không dứt được. Chàng mệt. Chàng vừa đánh vừa thiếp đi trong chốc lát — và trong khoảnh khắc ấy, Ông Trời hiện ra.

"Cháu ơi," Trời bảo, "cứ lấy cái chày mòn ném vào vành tai hắn là được."

Đam San bừng tỉnh. Chàng chộp lấy một cái chày mòn(2) ném đi.

Chày trúng vành tai Mtao Mxây.

Thế là xong. Áo giáp hắn rơi loảng xoảng. Hắn ngã, ngã như một cây gạo bị đốn, không gượng dậy được nữa. Trận đấu khép lại ngay ở đó.

Đam San dẫn Hơ Nhị về.

Nhưng chàng không về một mình. Chàng gọi tôi tớ của Mtao Mxây:

"Ơ nghìn chim sẻ, ơ vạn chim ngói! Ơ tất cả tôi tớ ở đây! Các ngươi có đi với ta không?"

"Sao lại không đi! Tù trưởng của chúng tôi đã chết rồi, đã thành đất rồi. Ai giữ chiêng, ai giữ ché nữa? Chúng tôi đi với ông."

Đoàn người kéo về, dài như một con suối chảy. Của cải chở về nhiều như ong đi chuyển nước, như vò vẽ đi chuyển hoa, như bầy trai gái đi giếng làng cõng nước.

Về tới buôn, Đam San mở tiệc.

Chàng cho đánh một chiêng lớn, đánh cả một dàn chiêng. Chiêng ngân từ đầu buôn tới cuối buôn, ngân qua rừng, dội vào vách núi rồi vọng trở lại. Chàng cho giết trâu, mổ lợn. Ché rượu cần xếp thành dãy, cần trúc cắm tua tủa, người này uống rồi trao cần cho người kia.

Khách từ các buôn xa kéo về đông nghịt, chật cả sàn nhà dài, tràn xuống cả sân.

Và đây là chỗ mà sử thi Tây Nguyên khác hẳn nhiều sử thi khác trên thế giới: chiến thắng của người anh hùng lập tức biến thành lễ hội của cả cộng đồng. Đam San không đứng một mình trên đỉnh vinh quang. Chàng đứng giữa buôn làng, giữa tiếng chiêng, giữa những ché rượu cần mà ai cũng được cắm cần vào uống.

Danh tiếng chàng lúc này đã lớn hơn tất cả các tù trưởng trong vùng. Chàng nằm trên võng, tóc thả trên sàn, hứng tóc là một cái nong hoa.

Chàng đã có tất cả.

Cho nên chàng bắt đầu nhìn ra xa hơn. Nhìn lên phía những ngọn cây cao nhất. Và ở nơi ấy có một cái cây mà lẽ ra chàng không bao giờ nên đụng tới.

(1) Mtao: tù trưởng, thủ lĩnh (tiếng Ê Đê). "Mtao Mxây" = "tù trưởng Mxây".

(2) Chày mòn: cái chày giã gạo đã mòn vẹt vì dùng lâu năm. Chi tiết Ông Trời mách Đam San ném chày vào vành tai đối thủ là một tình tiết đặc trưng của đoạn khan này.

🕸️ Bản đồ nhân vật (M1): Trong trận này có bốn lực lượng đứng sau Đam San, không phải một: bản thân chàng, Hơ Nhị (miếng trầu), Ông Trời (lời mách), và đám tôi tớ đi theo. Thử so với Achilles ở thành Troy — chàng ta đánh nhau vì cơn giận riêng, và càng đánh càng tách khỏi đồng đội. Hai kiểu anh hùng, hai kiểu xã hội.

📜 Dòng thời gian (M5): Mốc 2 và 3 trong đời Đam San (Mtao Grư → Mtao Mxây). Đây là đỉnh cao của chàng. Từ tale sau trở đi, đường đi của Đam San bắt đầu dốc xuống — và lần nào cũng do chính chàng tự chọn.