Trên mặt đất còn ướt, một cái mầm nứt vỏ.

Nó nhỏ thôi. Nhỏ đến mức nếu thuở ấy đã có người, chắc chẳng ai buồn cúi xuống nhìn. Nhưng nó mọc. Và nó không dừng lại.

Thầy mo hát đến đoạn này thì đổi nhịp. Nhịp dài ra, chậm lại, như người leo dốc.

Vì đây là đoạn của cây chu đồng — cái cây lớn nhất từng có trên đời.

Người Mường tả nó bằng những vế đối nhau, nối nhau, chồng lên nhau, cứ mỗi vế lại đẩy cái cây cao thêm một tầng: thân nó là đá, lá nó là đồng, hoa nó là thau, quả nó là thiếc.

Nghe thì lạ. Nhưng hãy nghĩ theo cách người xưa nghĩ.

Với người Mường thời ấy, những thứ quý nhất trên đời là những thứ bền nhất: đá không mục, đồng không nát, thau không mối mọt, thiếc không thối rữa. Nói cây làm bằng đá và kim loại là nói: cái cây này không thuộc về thời gian. Nó không héo, không chết, không mục như mọi cây khác.

Nó không phải một cái cây. Nó là cái cột của thế gian.

Cây chu đồng mọc lên giữa mặt đất mới sinh. Rễ nó ăn xuống, bám lấy đất, giữ cho đất khỏi rã trở lại thành bùn. Thân nó vươn thẳng, không cành, cao mãi. Đến khi ngọn nó chạm được vào cái vòm trời còn thấp kia thì nó mới bung tán.

Tán nó xòe ra, xòe ra, xòe mãi.

Rồi bóng nó phủ kín thế gian.

Đây là chỗ lạ nhất của áng mo. Ở nhiều dân tộc khác, cây vũ trụ là điều tốt lành, là niềm tự hào, là thứ được giữ gìn. Ở người Mường, cây chu đồng lớn quá hóa thành một vấn đề.

Vì tán nó che hết ánh sáng.

Dưới gốc cây, thế gian tối om. Không có nắng thì cỏ không mọc được. Cỏ không mọc thì muôn vật không có gì ăn. Cái cây nối được đất với trời, nhưng chính nó lại chặn mất cái đi lại giữa đất và trời: ánh sáng.

Một cái cây bất tử, mọc giữa một thế gian vừa mới sinh ra, và nó đang bóp nghẹt thế gian ấy.

Cho nên phải hạ nó xuống.

Đoạn chặt cây chu là một trong những đoạn dài nhất, được nhắc nhiều nhất của "Đẻ đất đẻ nước". Và điều đáng nói nhất về nó là: không có anh hùng nào.

Không có một vị thần vung búa. Không có một dũng sĩ được chọn. Người ta gọi nhau đi chặt cây — cả mường đi, người này gọi người kia, xóm trên gọi xóm dưới.

Họ mang rìu. Họ mang dao. Họ mang thừng, mang đòn, mang cơm nắm.

Rồi họ chặt.

Thân cây là đá. Rìu bổ vào, chỉ bật ra tia lửa. Lưỡi rìu mẻ. Người ta mài lại rồi bổ tiếp.

Chặt hết ngày này sang ngày khác. Hết mùa này sang mùa khác. Người mỏi thì nghỉ, người khác thay vào. Người già chết đi thì con cháu cầm lấy rìu mà chặt tiếp.

Áng mo kể chuyện ấy bằng nhịp lặp — bổ, rồi bổ, rồi lại bổ — cái nhịp lặp đến mòn người nghe. Nghe mãi thì tự nhiên hiểu ra: nó đang tả công việc. Tả cái mệt thật của người đi rừng, người phá nương, người vác gỗ.

Đây là chỗ mo Mường rất khác thần thoại của các dân tộc quen chinh chiến. Cái lớn lao ở đây không đến từ một trận đánh. Nó đến từ rất nhiều người làm rất lâu một việc rất nặng.

Rồi cây đổ.

Cây chu đồng đổ xuống, và tiếng đổ ấy — theo lời mo — là tiếng động lớn nhất mà thế gian từng nghe.

Đất rung. Nước dội lên hai bờ. Chỗ thân cây nằm xuống thì thành thung lũng. Chỗ cành gãy văng đi thì thành gò, thành đồi.

Và ánh sáng đổ xuống.

Lần đầu tiên, nắng chiếu thẳng xuống mặt đất. Cỏ mọc. Cây mọc. Rừng mọc. Thế gian từ chỗ tối om bỗng xanh lên.

Cái cây phải chết đi thì thế gian mới sống được.

Người mường không bỏ phí một mảnh nào của nó.

Gỗ chu — thứ gỗ không mục — được xẻ ra, kéo về. Người ta dựng nhà bằng nó. Có bản mo kể rằng từ cây chu ấy mà dựng nên ngôi nhà lớn đầu tiên của mường, nhà của người đứng đầu, cột to đến mấy người ôm.

Cành nhánh thì làm đòn, làm cầu thang, làm sàn, làm cối giã gạo.

Lá đồng, hoa thau, quả thiếc thì đem nấu ra. Từ chỗ kim loại ấy mà có chiêng.

Chiêng Mường — thứ mà đến bây giờ đám cưới, đám ma, hội xuân nào ở đất Mường cũng không thể thiếu — theo lời mo là con của cây chu đồng. Đánh một tiếng chiêng là một mảnh của cái cây khai thiên đang ngân lên trong nhà mình.

Chặt xong cây, cả mường mở hội.

Trâu được mổ. Rượu cần được bày ra, cắm cần vào từng vò. Chiêng mới đúc được đánh thử, và tiếng nó dội vào vách núi rồi vọng lại.

Người ta ăn, người ta uống, người ta hát. Người ta ngồi với nhau đến sáng.

Và trong cái đêm hội ấy có một điều vừa xảy ra mà chưa ai kịp gọi tên: những người vừa cùng nhau chặt một cái cây suốt bao nhiêu đời đã trở thành một cộng đồng.

Trước đó họ chỉ là những người sống cạnh nhau. Sau đó, họ có chung một việc đã làm, một cái mệt đã chịu, một tiếng chiêng đã đúc.

Đó mới là cái mà cây chu đồng thật sự đẻ ra.

Ngoài nhà sàn, sương đã xuống. Bếp lửa đỏ nhỏ lại. Thầy mo uống một ngụm nước rồi hát tiếp, vì đêm còn dài, mà con đường thì chưa đi được bao nhiêu.

Thế gian giờ đã có đất, có nước, có trời, có rừng, có ánh sáng.

Vẫn còn thiếu một thứ.

Chưa có ai đi trên mặt đất ấy cả.

📜 Dòng thời gian (M5): Mốc 4–6: cây chu đồng mọc lên nối đất với trời → tán cây che hết ánh sáng → cả mường chung sức hạ cây, lấy gỗ dựng nhà và lấy kim loại đúc chiêng.

🌏 So sánh đa văn hóa (M7): Cây chu đồng là một cây vũ trụ (world tree) đúng nghĩa, họ hàng với Yggdrasil của Bắc Âu — cây tần bì chống đỡ chín cõi — và với cây thế giới trong tín ngưỡng Slavic, cây Ceiba của người Maya, cây Bồ Đề của Ấn Độ. Điểm chung: một cái cây làm trục nối trời với đất. Điểm khác biệt lớn của bản Mường: Yggdrasil được giữ gìn (ba nàng Norn ngày ngày tưới nước cho rễ khỏi mục), còn cây chu đồng phải bị hạ xuống thì thế gian mới sống được. Và người hạ nó không phải thần, mà là cả cộng đồng cầm rìu.

📝 Ghi chú tư liệu: Các bản mo kể chi tiết khác nhau về việc dùng gỗ chu vào những gì. Chương này giữ lại phần được nhắc rộng rãi nhất — dựng nhà và đúc chiêng — và không dựng thêm chi tiết riêng.