Trời còn tối đen. Gà chưa gáy. Vậy mà bà đã lay cậu bé dậy.

"Dậy đi con. Đi với bà ra chùa."

Cậu bé dụi mắt. Trên bàn có mấy nắm cơm trắng gói trong lá chuối, còn ấm. Bên cạnh là ít bánh, ít trái cây, một bó nhang.

"Sao phải đi sớm dữ vậy bà? Trời còn chưa sáng mà."

Bà cụ buộc lại khăn rằn trên đầu, cười hiền:

"Tại vì giờ này ông bà mình mới về được. Đi rồi bà kể cho nghe."

Hai bà cháu men theo bờ ruộng. Cuối mùa mưa, nước còn xâm xấp chân, lúa đã trổ đòng, gió thổi qua nghe rào rào như tiếng ai thì thầm.

Đằng xa, mái chùa nhiều tầng nhô lên giữa lùm cây thốt nốt. Trong sân chùa đã lấp lóe ánh đèn — nhiều nhà khác cũng dậy sớm như bà cháu họ.

"Đây là mùa Sen Đôlta," bà nói. "Mùa mình dâng cơm cho ông bà."

Rồi bà kể.

Ngày xưa, rất xưa, có một ông vua.

Vua ấy giàu có, và cũng là người hay làm việc lành. Một hôm vua sửa soạn một lễ dâng cúng thật lớn cho đức Phật và chư tăng: cơm ngon, canh ngọt, y áo mới, cả một sân đầy lễ vật. Vua làm rất chu đáo, ai nhìn cũng khen.

Đêm hôm ấy, vua nằm ngủ trong cung.

Rồi vua nghe tiếng khóc.

Không phải một tiếng. Là rất nhiều tiếng. Tiếng rên rỉ, tiếng nức nở, tiếng gọi lạc giọng — vọng lên từ ngoài tường thành, quanh quẩn khắp hoàng cung, cả đêm không dứt.

Vua sợ đến sáng bạch không dám nhắm mắt.

Hôm sau vua tìm tới đức Phật, hỏi cho ra lẽ.

Đức Phật nói:

"Đó là những người thân thuộc của nhà vua từ rất nhiều đời trước. Lúc sinh thời, họ đã tham lam và lấy đi phần lẽ ra là của người khác. Vì cái nghiệp ấy, họ tái sinh làm những vong linh đói — bụng lúc nào cũng cồn cào mà không sao ăn được, cứ vất vưởng mãi. Họ nghe tin nhà vua làm lễ lớn, mừng lắm, kéo về đứng chờ suốt buổi."

Vua ngạc nhiên: "Nhưng con đã dâng cúng rất đầy đủ. Sao họ vẫn khóc?"

"Vì nhà vua quên một việc," đức Phật đáp. "Nhà vua đã cho đi, nhưng chưa gửi phần công đức ấy cho họ. Cỗ bàn dù nhiều đến đâu, người bên kia cũng không cầm được bằng tay. Thứ họ nhận được không phải là miếng cơm — mà là tấm lòng của người sống nhớ tới họ. Phải gọi tên họ, phải nói rõ rằng việc lành này con làm là để hồi hướng cho ông bà."

Nghe vậy, vua liền sửa soạn một lễ nữa.

Lần này, sau khi dâng cúng, vua chắp tay và nói lớn — nói cho cả những người không ai nhìn thấy được nghe:

"Phần lành này, con xin gửi cho ông bà tổ tiên, cho những người thân đã đi trước, cho cả những vong linh không còn ai nhớ tới."

Đêm ấy, hoàng cung im lặng.

Không còn tiếng khóc nào nữa.

Bà cụ kể tới đó thì hai bà cháu cũng vừa tới cổng chùa.

"Vậy mình dâng cơm là để ông bà ăn hả bà?" cậu bé hỏi.

Bà lắc đầu, rồi lại gật đầu — kiểu gật lắc chỉ người già mới làm được.

"Cơm này mình dâng cho các sư. Còn cái phần lành từ việc dâng ấy, mình gửi cho ông bà. Con hiểu không? Muốn cho người khuất thì trước hết phải cho người sống đã. Không có cách nào khác."

Cậu bé nghĩ một lúc, rồi ngước lên:

"Vậy là muốn nhớ ông bà thì phải làm điều tốt cho ai đó, hả bà?"

Bà cụ cười, xoa đầu cháu, không nói gì thêm.

Suốt nửa tháng của mùa Sen Đôlta, phum sóc rộn ràng theo một nhịp rất riêng.

Nhà nào cũng quét dọn bàn thờ, bày mâm cơm, thắp nhang mời ông bà về nhà chơi ít bữa — như mời khách quý, có chỗ ngồi, có phần ăn, có người trò chuyện. Sáng sớm, người ta đội mâm ra chùa, dâng cơm cho các sư, nghe tụng kinh, rồi ngồi lại nghe sư giảng vài lời.

Ở chùa, người già gặp người già. Con cháu đi làm ăn xa mấy cũng cố về. Có những gia đình cả năm mới đông đủ đúng dịp này.

Ở vùng Bảy Núi thuộc An Giang, mùa Sen Đôlta còn có hội đua bò — hai đôi bò kéo bừa lao trên mặt ruộng sình, bùn văng lên trắng trời, người xem đứng chật hai bên bờ hò reo khản cổ. Người ta nói đôi bò nào thắng thì phum sóc ấy năm sau làm ăn khá.

Rồi tới ngày cuối.

Người ta gấp những chiếc bè nhỏ bằng bẹ chuối, đặt lên đó ít cơm, ít bánh, thắp một cây nến con, rồi thả xuống dòng nước.

Đó là lời tiễn. Ông bà ơi, ở chơi bấy nhiêu ngày cũng đủ rồi, giờ ông bà về, sang năm mùa này con cháu lại mời.

Những chiếc bè trôi ra giữa sông, đốm nến chao chao rồi khuất dần sau khúc quanh.

Cậu bé đứng trên bờ nhìn theo đến khi không còn thấy gì.

"Bà ơi," cậu hỏi. "Mai mốt bà đi rồi, con cũng thả bè cho bà hả?"

Bà cụ im một lúc lâu.

"Ừ," bà nói. "Mà con nhớ giùm bà một chuyện thôi: đừng chỉ thả bè. Con làm được điều gì tử tế cho ai đó, thì cứ nói thầm trong bụng là con làm cho bà. Vậy là bà nghe được."

Nước sông cuối mùa mưa chảy chậm. Trời đằng đông vừa hửng.

Góc tương tác: Trong truyện, nhà vua đã cho đi rất nhiều mà vẫn chưa đủ — thiếu mất một việc: nói ra rằng mình làm điều đó vì ai. Bạn có bao giờ làm điều tốt cho một người, mà quên nói cho họ biết không?

Ở nhà bạn, gia đình bạn nhớ về ông bà tổ tiên bằng cách nào? Thử so với mùa Sen Đôlta của người Khmer Nam Bộ xem có chỗ nào giống, chỗ nào khác.