Nếu bạn từng bước qua cổng một ngôi chùa Khmer ở miền Tây, hẳn bạn đã thấy một khuôn mặt lạ: một cái đầu có bốn mặt, nhìn về bốn phương trời, đôi mắt khép hờ như đang nghĩ điều gì rất xa.

Người ta gọi ngài là Maha Prum — Thần Bốn Mặt.

Và đây là chuyện vì sao ngài chỉ còn cái đầu.

Ngày xưa, ở một vùng đất nọ có một cậu bé tên là Thom Ma Bal.

Cậu nhỏ người, nhà nghèo, nhưng có một điều lạ: cậu hiểu được tiếng chim. Sáng sớm, khi lũ chim sẻ cãi nhau trên nóc nhà, cậu nghe ra chúng đang bàn hôm nay trời mưa hay nắng. Buổi chiều, khi đàn cò bay về, cậu biết chúng vừa đi qua cánh đồng nào.

Lớn thêm chút nữa, Thom Ma Bal bắt đầu ngồi dưới gốc cây trước sân, nói cho mọi người nghe những điều cậu hiểu về đời sống. Cậu nói giản dị. Cậu nói đúng. Người trong sóc kéo tới nghe càng ngày càng đông, rồi người ở sóc bên cũng lặn lội tới.

Tiếng lành đồn xa, đồn mãi lên tận cõi trời.

Maha Prum nghe được. Ngài cũng là bậc thường giảng dạy cho chư thiên, và xưa nay chưa ai dưới trần dám đông người nghe đến vậy.

Một hôm ngài giáng xuống, đứng trước cậu bé.

"Ta nghe nói con thông tuệ lắm," ngài nói. "Ta có ba câu hỏi. Con trả lời được trong bảy ngày thì ta xin dâng cái đầu của ta cho con. Còn nếu không trả lời được, thì cái đầu của con thuộc về ta."

Cả sân người im phăng phắc. Thom Ma Bal chắp tay cúi đầu:

"Xin ngài cứ hỏi."

Maha Prum hỏi ba câu:

Nói xong, ngài đi mất.

Sáu ngày trôi qua.

Thom Ma Bal nghĩ nát óc. Cậu hỏi người già, hỏi người trẻ, hỏi người đi buôn xa. Ai cũng lắc đầu. Cái đẹp thì ở khắp nơi, mà ba buổi trong ngày thì có gì khác nhau đâu?

Đến ngày thứ sáu, cậu bỏ nhà đi lang thang, lòng nặng như đá. Đi mãi tới một cánh rừng thưa, mệt quá, cậu nằm xuống dưới gốc cây thốt nốt mà thiếp đi.

Trên ngọn cây, có một tổ đại bàng.

Chim con hỏi mẹ:

"Mẹ ơi, sáng mai mình ăn gì?"

Chim mẹ đáp, giọng thản nhiên:

"Sáng mai thì khỏi lo. Dưới gốc cây này có xác một cậu bé. Cậu ta không giải được câu đố của Maha Prum, sáng mai là hết hạn bảy ngày."

Thom Ma Bal nằm im, tim đập thình thịch, không dám cựa.

Chim con lại hỏi:

"Câu đố gì mà khó vậy hả mẹ?"

Và chim mẹ kể lại ba câu hỏi. Rồi chim mẹ nói tiếp — và đây là điều cậu bé chờ đợi:

"Câu trả lời ai cũng làm mỗi ngày mà chẳng ai để ý. Buổi sáng, cái đẹp của con người nằm trên gương mặt — vì sáng ra, việc đầu tiên người ta làm là rửa mặt. Buổi trưa, cái đẹp nằm nơi lồng ngực — vì trưa nắng, người ta vốc nước rửa mình cho mát. Buổi tối, cái đẹp nằm ở đôi bàn chân — vì trước khi đi ngủ, ai cũng rửa chân cho sạch bụi đường."

Thom Ma Bal nằm dưới gốc cây, mở to mắt nhìn lên vòm lá.

Hóa ra câu trả lời không nằm ở trên trời. Nó nằm ở những việc nhỏ nhất mà người ta làm mỗi ngày, làm đến mức quên mất là mình đang làm.

Sáng hôm sau, Maha Prum trở lại.

Thom Ma Bal chắp tay, thưa đủ ba câu, không sai một chữ.

Thần Bốn Mặt lặng đi rất lâu. Bốn khuôn mặt của ngài cùng nhìn về bốn phương, rồi cùng khép mắt.

"Con nói đúng," ngài nói. "Ta thua."

Người dưới sân xôn xao. Có người vội quỳ xuống xin ngài đừng giữ lời. Nhưng Maha Prum lắc đầu.

"Lời đã hứa thì phải giữ. Trời cũng vậy mà người cũng vậy. Nếu ta nuốt lời hôm nay, thì mai kia còn ai tin vào lời nói nữa?"

Rồi ngài cho gọi bảy người con gái của mình xuống.

"Cha sắp lìa cái đầu này," ngài dặn. "Nhưng các con nghe cho kỹ. Đầu của cha nóng lắm. Đặt xuống đất thì đất cháy khô; ném xuống biển thì biển cạn; tung lên không thì trời không còn mưa. Vậy các con phải giữ lấy."

Nói xong, ngài lìa đầu mình.

Bảy nàng tiên khóc mà rước lấy đầu cha, đem cất vào một cái tháp trên đỉnh núi cao, giữ gìn rất cẩn thận.

Từ đó, mỗi năm một lần, một nàng thay phiên nhau xuống rước đầu cha đi vòng quanh núi, rồi lại đưa về chỗ cũ. Hết vòng của nàng này thì tới vòng của nàng kia. Bảy nàng, bảy lượt, rồi lại quay về nàng đầu tiên.

Cái vòng đi ấy đánh dấu một năm đã hết và một năm mới bắt đầu.

Người ta bảo: năm nào tới lượt nàng nào xuống rước, thì năm ấy mang tên nàng, và tính nết của nàng cũng phần nào là tính nết của năm.

Ấy là vì sao mỗi độ giữa tháng Tư, khi mùa khô sắp dứt và cơn mưa đầu mùa đã lấp ló ở chân trời, người Khmer Nam Bộ lại mở hội Chôl Chnăm Thmây — Tết năm mới.

Trong ba ngày ấy, cả phum sóc kéo về chùa. Người ta rước lịch mới đi vòng quanh chính điện, đúng như bảy nàng tiên rước đầu cha đi vòng quanh núi. Người ta đắp những ngọn núi cát nho nhỏ trong sân chùa, mỗi hạt cát là một điều lành gửi vào năm mới. Người ta tắm tượng Phật bằng nước thơm, rồi múc nước ấy tắm cho ông bà cha mẹ, chúc các cụ sống lâu.

Chiều xuống, dàn nhạc ngũ âm nổi lên. Trai gái nắm tay nhau múa rom vong quanh sân chùa, vòng người cứ rộng dần, rộng dần.

Trên nóc chùa, giữa những tầng mái cong vút, khuôn mặt của Maha Prum vẫn nhìn ra bốn phương trời — bốn khuôn mặt của một vị thần đã thua một cậu bé, và đã giữ đúng lời mình hứa.

Góc tương tác: Maha Prum thua vì một câu trả lời quá đỗi bình thường — rửa mặt, rửa mình, rửa chân. Bạn thử nghĩ xem: có điều gì bạn làm mỗi ngày, làm mãi thành quen, đến mức không còn nhận ra nó quan trọng thế nào không?

Và một câu hỏi nữa: Maha Prum hoàn toàn có thể nuốt lời — ngài là thần, ai làm gì được ngài. Nhưng ngài không làm vậy. Theo bạn, vì sao dân gian lại muốn nhớ một vị thần qua chỗ ngài thua, chứ không phải qua chỗ ngài mạnh?