Ở Ninh Thuận, trên một ngọn đồi trọc gió thổi suốt ngày, có ba ngọn tháp Chăm đứng nhìn xuống cánh đồng. Đó là tháp Po Klong Garai — Po nghĩa là "Ngài".

Mỗi năm đến mùa Katê, người Chăm khắp vùng lại kéo lên đồi ấy. Họ mang theo lễ vật, mang theo trống ghi-năng và kèn saranai, và mang theo một câu chuyện mà đứa trẻ nào ở Ninh Thuận cũng từng nghe bà kể.

Ngày xưa, trong một palei — làng Chăm — có người đàn bà nghèo sống một mình. Bà không có ruộng, chỉ có mảnh rẫy con và đôi bàn tay.

Bà sinh được một đứa con trai.

Đứa bé lớn lên khỏe mạnh, sáng dạ, nhưng khắp mình mẩy nổi những mảng lở ngứa không thuốc nào khỏi. Thời ấy người ta chưa hiểu bệnh, chỉ thấy sợ. Trẻ con trong làng bị dặn đừng lại gần. Người lớn gặp thì tránh sang bên kia đường.

Cậu bé biết cả. Nhưng cậu không cãi ai, cũng không giận ai. Cậu đi chăn bò thuê, ai nhờ gì làm nấy, được trả củ khoai cũng cảm ơn.

Chỉ có một người không tránh cậu: một cậu bé khác trong làng, cũng nghèo như cậu. Hai đứa chơi với nhau, rồi lớn lên đi buôn với nhau. Người này gánh hàng, người kia dắt bò; đi từ vùng biển lên vùng núi, đổi muối lấy trầu, đổi gốm lấy thóc.

Một buổi trưa, hai người dừng chân bên một gò đất giữa đồng, buộc bò vào bụi cây rồi ngả lưng ngủ.

Người bạn tỉnh dậy trước.

Anh nhìn sang, rồi ngồi bật lên, chết lặng.

Trên người bạn mình, hai con vật thân dài như rắn, vảy ánh lên dưới nắng, đang cúi xuống liếm khắp mình anh ta. Anh muốn hét mà không ra tiếng. Chỉ trong chớp mắt, hai con vật ngẩng lên, uốn mình, rồi tan vào ánh nắng giữa trưa.

Người kia trở mình, ngồi dậy, dụi mắt.

Da anh sạch trơn. Không còn một vết lở nào.

Người bạn quỳ sụp xuống, chắp tay. Anh nói:

"Anh không phải người thường. Trời đã rửa cho anh rồi."

Người kia nhìn hai bàn tay mình rất lâu. Rồi anh nói, giọng bình thản:

"Sạch hay không sạch thì cũng bấy nhiêu việc phải làm."

Chuyện đến tai người trong vùng. Người ta kéo đến xem, rồi ở lại nghe anh nói chuyện, rồi mang việc đến nhờ anh phân xử. Anh nói ít, nhưng nói câu nào cũng phải; xử việc nào cũng không thiên bên nào.

Dần dần, cả vùng gọi anh là Po Klong Garai.

Nhưng điều khiến người ta nhớ ơn ngài nhất không phải là chuyện hai con vật liếm sạch mình mẩy.

Là con mương.

Xứ ấy khô. Nắng thì cháy đá, gió thì thổi tốc cả nón. Cả năm chỉ mấy trận mưa. Người ta trồng lúa trên rẫy, mưa đến thì nhờ trời, mưa không đến thì nhịn.

Trong khi đó, con sông ở phía tây vẫn chảy. Nước đi qua trước mặt cả làng rồi xuôi ra biển, chẳng nán lại một ngày nào.

Po Klong Garai đi dọc con sông ấy suốt một mùa khô. Ngài xem chỗ nào nước hiền, chỗ nào bờ đá vững, chỗ nào đất cao đất thấp. Rồi ngài gọi dân các làng lại.

"Nước không tự vào ruộng. Phải dắt nó vào."

Người ta chặt cây, khiêng đá, đắp một cái đập chắn ngang chỗ dòng sông thắt lại. Nước dâng lên. Rồi từ chỗ đập ấy, họ đào mương — mương lớn dẫn về, mương nhỏ chia ra, chia mãi cho đến khi mỗi thửa ruộng có một dòng nước nhỏ chảy vào.

Việc ấy làm bao lâu thì không ai kể rõ. Chỉ biết là dài. Đàn ông vác đá, đàn bà gánh đất, trẻ con mang nước uống ra đồng. Có đoạn đào xong lại lở, phải làm lại từ đầu.

Cái ngày nước theo mương chảy vào tới thửa ruộng cuối cùng, người ta đứng trên bờ nhìn dòng nước đục lừ len qua đất khô, và nhiều người bật khóc.

Năm ấy cánh đồng Ninh Thuận có mùa gặt.

Về sau, Po Klong Garai mất. Dân dựng tháp thờ ngài trên ngọn đồi nhìn xuống chính cánh đồng ấy — để ngài ngồi trên cao mà trông thấy con mương của mình.

Con đập trên sông đến nay vẫn còn. Nước vẫn theo mương cũ chảy về đồng, vẫn tưới cho lúa, cho nho, cho những vườn táo của Ninh Thuận hôm nay.

Và mỗi mùa Katê, khi đoàn người rước y trang lên tháp, khi tiếng trống ghi-năng nổi lên trên đồi gió, thì thứ họ tạ ơn không chỉ là một vị thần.

Là một người từng bị cả làng tránh mặt, và về sau đã dắt được dòng sông vào ruộng cho cả làng ấy.

Ghi nhớ: Người ta nhớ Po Klong Garai không phải vì phép lạ trên da thịt ngài, mà vì con mương ngài để lại.

📌 Về bản kể này: Truyền thuyết Po Klong Garai có nhiều dị bản khác nhau về chi tiết. Bản trên chọn dòng kể phổ biến ở Ninh Thuận và tập trung vào việc dẫn thủy nhập điền — phần được cả cộng đồng nhớ rõ nhất và còn dấu tích trên thực địa. Ngài là nhân vật vừa lịch sử vừa huyền thoại; ở đây kể theo giọng huyền thoại.

🎯 Đố vui (M6): Vì sao dân Ninh Thuận dựng tháp thờ Po Klong Garai ở nơi nhìn xuống cánh đồng, chứ không phải nơi khác? Và "Po" trong tên ngài nghĩa là gì?

🗺️ Bản đồ dân tộc (M9): Tháp Po Klong Garai ở Phan Rang, Ninh Thuận — tỉnh có cộng đồng Chăm đông nhất Việt Nam, cũng là nơi có làng gốm Bàu Trúc và làng dệt Mỹ Nghiệp (xem tale 03).