Ở Nha Trang, trên một quả đồi nhìn ra cửa sông, có mấy ngọn tháp Chăm bằng gạch đỏ đứng đã hơn nghìn năm. Người ta gọi nơi ấy là Tháp Bà.

"Bà" ở đây là ai?

Người Chăm gọi Bà là Po Inư Nagar — Po nghĩa là "Ngài", "Đấng"; Inư là "Mẹ"; Nagar là "xứ sở". Ghép lại: Bà Mẹ Xứ Sở. Người Việt ở miền Trung, khi tiếp nhận tục thờ này, gọi Bà bằng một cái tên khác: Thiên Y A Na.

Hai cái tên, hai dòng kể chồng lên nhau qua nhiều thế kỷ. Dưới đây là dòng kể quen thuộc nhất.

Ngày xưa, dưới chân núi Đại An có hai vợ chồng già không con. Ông bà dựng một cái chòi bên sườn núi, vỡ đất trồng dưa. Dưa lên tốt, quả nào cũng tròn căng, ngọt nước.

Nhưng cứ đến độ dưa già thì lạ thay — sáng ra ông lão lên rẫy lại thấy dưa bị hái xuống, quả bị bẻ, dây bị giẫm. Không phải thú rừng: thú rừng ăn thì tan nát, đằng này dưa chỉ bị hái rồi bỏ đấy, như trò nghịch của trẻ con.

Ông lão tức lắm. Một đêm trăng, ông vác chiếu ra rẫy nằm rình.

Khuya. Sương xuống lạnh. Rồi ông thấy — giữa luống dưa, một đứa bé gái đang đùa. Nó hái dưa lên, tung tung trong tay, cười khúc khích một mình, rồi đặt xuống, nhảy sang luống khác.

Ông lão bước ra. Đứa bé không chạy. Nó ngẩng lên nhìn ông, đôi mắt sáng như hai giọt nước.

"Cha mẹ con đâu?"

Đứa bé không trả lời. Nó chỉ nhìn ông.

Ông lão đứng lặng một lúc lâu, rồi cởi áo khoác lên vai nó, dắt về chòi. Từ đêm ấy, hai ông bà già có một đứa con gái.

Cô bé lớn nhanh, nết na, giỏi giang. Nhưng có một điều ông bà không hiểu: đôi khi cô ngồi rất lâu nhìn ra phía biển, không nói gì.

Rồi một mùa mưa lớn, nước từ nguồn đổ về, cuốn theo cây rừng ra tới cửa sông. Cô gái nhìn dòng nước đục ngầu ấy, lòng bỗng dâng lên một nỗi nhớ mà chính cô cũng không gọi được tên.

Cô đi ra bờ nước. Ở đó có một khúc gỗ trầm trôi dạt vào — thứ gỗ thơm mà người miền núi gọi là kỳ nam, gặp lửa thì tỏa hương đi rất xa.

Cô gái nhập vào khúc gỗ ấy. Và khúc gỗ trôi ra biển.

Sóng đưa khúc trầm đi rất xa, dạt vào một bờ biển phương Bắc.

Người ta xúm lại xem. Khúc gỗ tỏa mùi thơm lạ, ai cũng muốn khiêng về, nhưng lạ thay — trăm người xúm vào cũng không nhấc nổi. Nó nằm đó, thơm ngát, bướng bỉnh.

Tin đồn đến tai một chàng trai con nhà quyền quý. Chàng ra bờ biển, đứng nhìn hồi lâu, rồi cúi xuống đưa hai tay ôm lấy khúc gỗ.

Khúc gỗ nhẹ bỗng.

Chàng đem về, đặt trong phòng riêng, đêm đêm thắp hương lên và ngồi bên cạnh. Rồi một đêm trăng, từ khúc trầm ấy bước ra một người con gái.

Họ nên vợ nên chồng. Họ có với nhau hai đứa con — một trai một gái.

Những năm ấy êm đềm. Nhưng có những buổi chiều, người vợ lại ra đứng ở hiên, nhìn về phương Nam.

Cô nhớ hai ông bà già bên luống dưa. Nhớ mùi đất sau mưa. Nhớ tiếng nước chảy ở con sông trước núi.

Một hôm, cô nói với chồng rằng cô phải về. Chồng cô không giữ được. Cô bế hai con, tìm lại khúc gỗ trầm năm nào, và biển lại đưa mẹ con cô đi.

Cô về đến chân núi Đại An thì cái chòi cũ chỉ còn nền đất. Hai ông bà già đã mất từ lâu.

Cô đắp lại nấm mộ, dựng lại cái chòi, rồi ở lại.

Và từ đó, người trong vùng bắt đầu thấy những chuyện họ chưa từng biết làm.

Bà chỉ cho họ cách dẫn nước vào ruộng, cách gieo mạ, cấy lúa, xem con nước mà biết mùa. Trước kia họ chỉ chọc lỗ tra hạt trên rẫy, được chăng hay chớ; từ đấy họ có ruộng, có mùa gặt, có thóc để dành qua tháng đói.

Bà bày cho họ trồng bông, kéo sợi, mắc khung cửi và dệt. Người đàn bà trong vùng học từ Bà, rồi dạy lại cho con gái mình. Nghề dệt ấy về sau truyền theo dòng mẹ, mẹ truyền con gái, đời này qua đời khác.

Bà dạy họ đốn cây dựng nhà cho vững, dạy họ cúng tế cho phải phép, dạy họ ăn ở với nhau cho có trên có dưới.

Dân trong vùng gọi Bà là Mẹ. Không phải mẹ của một nhà — mẹ của cả xứ.

Rồi đến một ngày, việc dạy đã xong.

Bà gọi hai người con lại dặn dò, rồi ra đứng giữa trời. Người ta kể rằng hôm ấy trời quang, có một luồng sáng từ trên xuống, và Bà theo luồng sáng ấy mà đi, để lại mùi trầm phảng phất trên cả một vùng đồi.

Dân trong vùng dựng tháp thờ Bà ngay trên quả đồi nhìn ra cửa sông.

Ngọn tháp ấy nay vẫn còn. Mỗi năm, người Chăm và cả người Việt đều về đó dâng lễ. Người Chăm gọi Bà là Po Inư Nagar. Người Việt gọi Bà là Thiên Y A Na. Hai cái tên, một tấm lòng — người ta đến để cảm ơn người đã dạy mình biết cấy lúa và biết dệt vải.

Trong nhà người Chăm, đến hôm nay, con vẫn mang họ mẹ, và người con gái vẫn là người ở lại giữ nhà. Có lẽ vì cái gốc là như thế: xứ sở này, từ đầu, đã có một người Mẹ.

Ghi nhớ: Bà Mẹ Xứ Sở không để lại kho báu nào. Bà để lại hai thứ: hạt lúa và khung cửi — đủ để một dân tộc sống được.

📌 Về bản kể này: Po Inư Nagar là nữ thần của người Chăm. Dòng kể có vườn dưa, khúc kỳ nam và chuyến đi xa là bản Thiên Y A Na mà người Việt miền Trung tiếp nhận và kể lại. Hai lớp kể chồng lên nhau qua nhiều thế kỷ — đây là một ví dụ đẹp của giao thoa văn hóa, không phải chuyện "bản nào mới đúng". Truyện có nhiều dị bản; đây là một bản.

🎯 Đố vui (M6): Bà Mẹ Xứ Sở dạy dân hai nghề nào? Và trong tiếng Chăm, "Po", "Inư", "Nagar" nghĩa là gì? (Đáp: trồng lúa nước và dệt vải; Ngài – Mẹ – xứ sở.)

🌏 So sánh đa văn hóa (M7): Nữ thần Mẹ là một trong những mô-típ cổ nhất của loài người. Isis (Ai Cập) đi khắp nơi tìm chồng và dựng lại sự sống; Demeter (Hy Lạp) dạy loài người trồng lúa mì và làm ra bốn mùa vì nhớ con; Durga (Ấn Độ) là Nữ Thần trong dạng che chở và chiến đấu; Nữ Oa (Trung Hoa) nặn ra con người rồi vá lại bầu trời. Po Inư Nagar đứng cùng hàng với các Bà ấy — nhưng có một nét riêng: Bà không đánh ai, không cứu ai khỏi tai họa. Bà chỉ dạy nghề. Quyền uy của Bà nằm ở chỗ Bà làm cho người ta tự nuôi được mình.