Đêm rằm, bạn ngẩng lên nhìn mặt trăng. Nếu nhìn kỹ, bạn sẽ thấy một vệt sẫm giống hình một cái cây, và bên gốc cây có bóng một người ngồi.

Người ấy đã ngồi ở đó hàng nghìn năm rồi. Ông ấy tên là Cuội.

Ngày xưa, ở một làng nọ có một chàng tiều phu tên là Cuội. Cuội mồ côi, sống một mình, ngày ngày vác rìu vào rừng đốn củi kiếm sống.

Một hôm, Cuội đi sâu vào rừng, đến một nơi vắng vẻ. Đang loay hoay tìm cây, chàng bỗng nghe tiếng gầm.

Chàng nép sau một tảng đá, nhìn ra.

Một con hổ mẹ to lớn đang đi về phía hang. Cuội hoảng hồn, vội trèo tót lên cây cao.

Từ trên cây nhìn xuống, Cuội thấy trong hang có mấy con hổ con nằm im lìm — chúng vừa bị thương nặng, có vẻ như không còn sống.

Hổ mẹ gầm lên một tiếng đau đớn. Rồi nó chạy vụt đi.

Lát sau, hổ mẹ quay lại, miệng ngậm một nắm lá hái từ đâu đó. Nó nhai kỹ nắm lá, rồi mớm vào miệng đàn con.

Cuội ngồi trên cây, nín thở.

Chỉ một lát sau, mấy con hổ con cựa mình, mở mắt, rồi lồm cồm bò dậy, quấn quýt bên chân mẹ như chưa từng có chuyện gì xảy ra.

Cuội trợn tròn mắt.

Đợi mẹ con nhà hổ đi khuất, chàng tụt xuống, lần theo hướng hổ mẹ đã chạy.

Chàng tìm thấy một cây lạ mọc bên khe suối: lá xanh mướt, thân cây trắng ngà, tỏa mùi thơm nhè nhẹ. Đó chính là cây mà hổ mẹ đã hái lá.

Cuội hiểu ra: đây là cây thuốc cải tử hoàn sinh.

Chàng đào cả gốc, vác cây về trồng ở góc vườn nhà mình.

*

Từ hôm ấy, Cuội thành một người đặc biệt trong vùng.

Ai ốm nặng, ai bị thương, ai sắp mất — Cuội chỉ cần hái mấy lá cây ấy, giã nhỏ, đắp vào hoặc cho uống. Người bệnh khỏi ngay. Có người đã tắt thở, chàng cũng cứu sống lại được.

Cuội cứu người không lấy một đồng nào. Cả vùng gọi chàng là ân nhân.

Nhưng cây thuốc quý có một điều kiêng kỵ. Không biết Cuội nghe được từ đâu — có lẽ là từ một ông lão trong rừng, có lẽ tự chàng phát hiện ra:

Cuội nhớ kỹ. Chàng rào cẩn thận quanh gốc, ngày ngày gánh nước giếng trong về tưới.

*

Một lần, Cuội đi qua bờ sông, thấy xác một cô gái trẻ trôi dạt vào bờ, người làng đang xúm lại.

Chàng vạch đám đông, lấy lá cây giã ra, cứu sống cô.

Cô gái tỉnh lại. Nàng không còn cha mẹ, không biết về đâu. Cuội đưa nàng về nhà.

Rồi hai người nên vợ nên chồng.

Từ đó, căn nhà nhỏ của Cuội có tiếng cười. Vợ chàng hiền lành, chăm chỉ, chỉ có một điều: nàng hay quên.

Cuội dặn đi dặn lại:

"Cây quý lắm. Nàng nhớ cho kỹ: có tưới thì tưới nước sạch. Nhớ đừng bao giờ đổ nước bẩn vào gốc cây."

Vợ chàng vâng dạ.

*

Một hôm, Cuội vào rừng đốn củi.

Ở nhà, người vợ dọn dẹp, giặt giũ. Đến khi có chậu nước bẩn phải đổ, nàng ra sân, đang định đổ ra vườn thì chợt nhớ tới lời chồng.

Nhưng nàng nhớ ngược.

Nàng nghĩ: "Chồng dặn phải tưới cây thường xuyên." Rồi nàng bê thẳng chậu nước bẩn ra góc vườn, đổ ào xuống gốc cây.

Vừa dứt tay, mặt đất bỗng rung chuyển.

Cây đa nghiêng ngả, rễ cây bật lên khỏi mặt đất, cả thân cây từ từ nhấc bổng khỏi vườn, bay lên không trung.

Người vợ hoảng hốt, hét toáng lên.

Vừa lúc ấy, Cuội gánh củi về đến cổng.

Chàng nhìn thấy cây thuốc quý của mình đang bay lên cao dần.

Cuội quăng cả gánh củi, chạy như bay ra vườn. Chàng nhảy lên, bám được vào một cái rễ đang lơ lửng.

Chàng gồng người kéo xuống, kéo hết sức mình.

Nhưng cây cứ bay lên. Bay qua nóc nhà. Bay qua ngọn tre. Bay qua đám mây.

Người vợ đứng dưới sân, ngửa mặt kêu gào, gọi tên chồng.

Cuội cũng gọi vọng xuống. Nhưng tiếng gọi mỗi lúc một xa.

Cây đa đưa Cuội bay mãi, bay mãi, lên tận cung trăng.

*

Từ đó, đêm rằm nào cũng vậy.

Trăng sáng vằng vặc, và trên mặt trăng có một cái bóng cây, dưới gốc cây có bóng một người ngồi bó gối.

Người ta bảo đó là chú Cuội ngồi gốc cây đa, ngày đêm nhìn xuống trần gian, nhớ nhà, nhớ vợ, nhớ cái vườn nhỏ nơi chàng đã trồng cây thuốc quý.

Trẻ con Việt Nam đêm Trung thu vẫn hát:

Có người bảo chú Cuội bị phạt vì tội nói dối — vì trong nhiều truyện khác, "nói dối như Cuội" là câu cửa miệng của người Việt.

Nhưng ở truyện này thì không phải thế.

Chú Cuội lên cung trăng vì chàng không chịu buông tay khỏi cái cây đã cứu sống bao nhiêu người.

Và có lẽ, đó cũng là một cách nói của người xưa: có những thứ quý giá, mất một lần là mất mãi mãi — chỉ vì một phút quên lời dặn.

- Nếu là bạn? (M3): Bạn là Cuội. Cây thuốc quý đang bay lên trời, đã cao khỏi mái nhà. Bạn sẽ:

- A. Nhảy lên bám lấy rễ cây, cố kéo lại (bản gốc chọn nhánh này — và Cuội mất cả nhà cửa, vợ, quê hương).

- B. Buông tay, để cây bay đi, ở lại với vợ → Mất cây thuốc, không cứu được ai nữa, nhưng vẫn còn gia đình.

- C. Chạy đi gọi người làng tới giữ cây → Không kịp. Có những thứ chỉ có một khoảnh khắc để quyết định.

→ Bạn thấy Cuội chọn đúng hay sai? Chàng cứu được rất nhiều người nhờ cây thuốc ấy — nên chàng không nỡ để nó đi. Nhưng cái giá là cả đời chàng.

- Nếu là bạn (góc khác): Bạn là người vợ. Chồng dặn "tưới nước sạch, đừng đổ nước bẩn". Bạn sẽ cứ tưới cho chắc, hay không đụng vào cây, đợi chồng về? Bài học rất thực tế: khi được dặn một điều quan trọng mà mình không nhớ rõ, không làm gì cả thường an toàn hơn là làm theo trí nhớ mập mờ.

- Về dị bản: Có nhiều bản kể khác nhau về lý do người vợ tưới nước bẩn. Bản này chọn cách kể nhẹ nhàng nhất: nàng chỉ đãng trí và nhớ nhầm, không phải cố ý. Một số bản khác kể nặng nề hơn với người vợ — chúng tôi không theo hướng đó.

- So sánh (M7): Mô-típ "người bị đưa lên mặt trăng và ở đó mãi mãi" có ở rất nhiều nền văn hóa. Nổi tiếng nhất là Hằng Nga bay lên cung trăng trong thần thoại Trung Hoa (nàng uống thuốc trường sinh rồi bay lên trời, sống cô độc trên cung Quảng Hàn). Điểm khác thú vị: Hằng Nga lên trăng vì uống thuốc; chú Cuội lên trăng vì bám vào cây thuốc. Một bên là ham sống lâu, một bên là tiếc của quý cứu người.

- Câu hỏi: Mỗi Trung thu, trẻ em Việt Nam lại hát về chú Cuội. Bạn nghĩ vì sao người Việt lại chọn một người buồn làm hình ảnh của đêm trăng vui nhất trong năm?