Có một điều người xưa tin chắc: bên trong thay đổi thì bên ngoài cũng đổi theo.

Truyện này kể về một người đã thay đổi cả hai lần — một lần từ xấu thành đẹp, và một lần từ đẹp thành thứ không còn là người nữa.

Ngày xưa, ở một làng nọ có một cô gái mồ côi, nghèo khổ, phải đi ở đợ cho nhà người ta.

Cô chẳng có gì cả: không cha mẹ, không họ hàng, không một tấc đất. Lại thêm hình dung xấu xí, da đen đúa sần sùi, ai nhìn cũng ngoảnh mặt đi.

Bọn trẻ trong làng thấy cô thì reo hò trêu chọc. Người lớn thì tránh xa. Cô đi làm thuê nhà này nhà kia, làm quần quật mà chỉ được trả bằng cơm thừa canh cặn.

Nhưng cô gái ấy có một tấm lòng hiền lành hiếm có. Ai nhờ gì cũng làm. Ai khổ hơn mình thì cô thương.

*

Một hôm, trời mưa gió rét mướt. Có một bà lão ăn mày ghé vào làng, quần áo rách rưới, người đầy ghẻ lở, mùi hôi hám bốc lên.

Bà lão đi từ đầu làng đến cuối làng, gõ cửa từng nhà xin một chỗ trú qua đêm.

Nhà nào cũng xua đuổi. Người ta bịt mũi, đóng sập cửa lại.

"Đi đi! Đi chỗ khác mà xin!"

Bà lão lê bước đến túp lều rách của cô gái ở đợ.

Cô gái nhìn bà lão run lẩy bẩy dưới mưa, liền dìu bà vào nhà.

Cô nhường bà chỗ nằm khô ráo nhất. Cô đun nước nóng, lấy khăn lau người cho bà. Cô đem phần cơm ít ỏi của mình ra mời. Đêm ấy cô thức trắng, đắp thêm rơm cho bà đỡ lạnh, chẳng hề tỏ vẻ ghê tởm nửa phần.

Sáng ra, bà lão ngồi dậy.

Nhưng không còn là bà lão ăn mày nữa.

Trước mặt cô gái là một vị Phật hào quang rực rỡ, gương mặt từ bi.

"Con là người duy nhất trong làng này mở cửa cho ta," Người nói. "Cả làng chê ta bẩn thỉu. Chỉ có con nhìn ta như nhìn một con người."

Người bảo cô ra suối tắm.

Cô gái xuống suối. Nước chảy qua người cô, và lạ thay — làn da đen đúa sần sùi trôi đi như lớp bùn. Khi cô bước lên bờ, cô đã thành một thiếu nữ xinh đẹp hiếm có, da trắng như trứng gà bóc, tóc dài óng ả.

Vị Phật lại cho cô một bộ quần áo đẹp, rồi biến mất.

*

Cả làng sửng sốt.

Cô gái ở đợ xấu xí ngày nào bỗng thành một thiếu nữ đẹp nhất vùng. Người ta xúm lại hỏi han, gạ gẫm, mời mọc — chính những người trước đây từng ngoảnh mặt.

Chẳng bao lâu, một chàng trai trong vùng cưới cô làm vợ.

Cô có nhà cửa, có áo đẹp, có kẻ hầu người hạ. Từ một đứa ở đợ, cô thành bà chủ.

Nhưng có một thứ đã đổi cùng với dung nhan của cô.

Cô bắt đầu soi gương suốt ngày. Cô bắt đầu chê bai người khác xấu. Cô đuổi những người ăn xin đến trước cửa nhà mình, y như cả làng ngày xưa từng đuổi bà lão.

Người chồng khuyên can. Cô gắt lên.

Người nghèo trong xóm đến nhờ vả, cô xua tay đuổi đi. Có người nhắc lại chuyện cũ, cô đỏ mặt quát:

"Chuyện ngày xưa nhắc lại làm gì!"

Cô quên rằng chính lòng tốt của mình mới là thứ đã đổi đời cô — chứ không phải khuôn mặt.

*

Rồi một hôm, lại có một người ăn mày đến trước cửa nhà cô, đói lả, xin một bát cơm.

Cô đứng trên thềm, cau mày, cầm cây chổi đuổi ra.

Người ăn mày ngẩng lên nhìn cô. Ánh mắt ấy quen lắm.

Cô chợt rùng mình.

Nhưng đã muộn.

Từ hôm ấy, cô thấy trong người khang khác. Da cô sạm lại. Lưng cô còng xuống. Tay chân cô dài ra, mọc đầy lông. Gương mặt cô nhăn nhúm lại, mắt trũng sâu.

Cô soi gương và thét lên kinh hoàng.

Cái đẹp trời cho, trời lấy lại.

Xấu hổ và hoảng sợ, cô bỏ nhà chạy vào rừng sâu, không dám gặp mặt ai nữa.

Trong rừng, cô cứ thế biến đổi dần, cho đến khi không còn là người. Cô trở thành con khỉ đầu tiên trên đời.

*

Người ta bảo rằng vì thế mà đến bây giờ, loài khỉ vẫn giữ những thói quen kỳ lạ.

Khỉ hay soi mình xuống mặt nước — vì nó vẫn còn nhớ những ngày ngồi trước gương.

Khỉ hay bắt chước con người — vì nó vẫn còn nhớ mình từng là người.

Và khỉ thì sống mãi trong rừng, không dám về làng.

Người xưa kể chuyện này rồi dặn con cháu một câu:

Trời cho cái đẹp là để thưởng cho tấm lòng. Khi tấm lòng không còn, thì cái đẹp cũng chẳng ở lại làm gì.

- Nếu là bạn? (M3): Đêm mưa rét, một bà lão ăn mày người đầy ghẻ lở gõ cửa nhà bạn, xin trú nhờ. Cả làng đã đuổi bà rồi. Bạn sẽ:

- A. Mở cửa, dìu bà vào, nhường chỗ ấm (bản gốc — và cô gái được đổi đời).

- B. Đóng cửa như mọi người → An toàn, sạch sẽ, và không bao giờ biết mình vừa bỏ lỡ điều gì.

- C. Cho bà ít cơm rồi chỉ sang nhà khác → Tử tế nửa vời. Trong cổ tích, nửa vời thường không được tính.

- Nếu là bạn (điểm phân nhánh thứ hai — quan trọng hơn): Bây giờ bạn đã đẹp, đã giàu, đã có tất cả. Một người ăn mày lại gõ cửa nhà bạn. Bạn sẽ nhớ mình từng là ai, hay đuổi họ đi như cả làng từng đuổi bà lão năm xưa? Truyện này thú vị ở chỗ nó thử lòng người hai lần — và hầu hết cổ tích chỉ thử một lần. Người xưa hiểu rằng: giữ được lòng tốt khi mình còn nghèo thì dễ hơn giữ nó sau khi mình đã đổi đời.

- Thẻ Bestiary / Bách khoa mở khóa (M4): Con khỉ — trong tín ngưỡng dân gian Việt, khỉ là con vật gần người nhất, và cổ tích giải thích sự "gần" ấy bằng một nguồn gốc buồn: nó từng là người.

- Ghi chú biên tập: Dị bản gốc của truyện này có những chi tiết khá ghê rợn về quá trình người hóa thành khỉ. Bản kể ở đây chỉ tả kết quả, không tả quá trình — đủ để hiểu, không đủ để sợ.

- Câu hỏi: Cô gái được ban cho sắc đẹp vì lòng tốt. Nhưng chính sắc đẹp ấy lại làm cô đánh mất lòng tốt. Bạn nghĩ phần thưởng có bao giờ trở thành cái bẫy không?