Sáu giờ sáng, bà Nguyệt đã gõ cửa gác xép.

"Mẫn ơi! Dậy đi chợ không thì muộn mất!"

Mẫn trở mình trên tấm phản gỗ cứng, mắt còn díu lại. Năm phút đầu mỗi buổi sáng là khoảng thời gian tệ nhất trong ngày — cái khoảnh khắc não bộ vẫn còn lơ lửng giữa hai thế giới, tự hỏi mình đang nằm ở đâu, năm bao nhiêu, và tại sao trần nhà lại thấp đến vậy.

Rồi mọi thứ sập xuống cùng lúc: 1986. Hà Nội. Gác xép số 7 ngõ Hàng Bút. Không có điện thoại, không có cà phê pha máy, không có bất cứ thứ gì quen thuộc từ cái thế giới bốn mươi năm về sau mà anh vừa ngủ quên đi mất.

"Đi chứ ạ," anh kéo mình ngồi dậy, giọng khàn. "Em cần hai phút."

Hai phút để rửa mặt bằng nước múc từ chum, mặc cái quần vải thô màu xám mà bà Nguyệt đã nhượng lại từ đống đồ của ông chồng quá cố, và nhắc bản thân rằng hôm nay là thứ Bảy, không phải thứ Hai stand-up meeting.

Chợ Đồng Xuân vào sáng sớm cuối tuần là một sinh vật sống.

Mẫn bước qua cổng chợ và dừng lại ngay lập tức, như người đi bộ bước hụt xuống bậc thang không nhìn thấy. Trước mắt anh là cả một vũ trụ huyên náo không có trong bất kỳ thuật toán nào anh từng viết.

Hàng trăm — không, có lẽ hàng nghìn — người chen chúc trên một diện tích mà theo tiêu chuẩn an toàn đám đông hiện đại chắc chỉ chứa được một nửa. Người ta bày hàng trên bạt nhựa trải thẳng xuống nền đất, trên những cái thúng mây, trên mặt những tấm gỗ ván kê tạm bợ. Vải vóc, chỉ khâu, cúc áo, giày dép, đồ nhôm, đồ sành, rau củ, thịt cá — tất cả chồng chất lên nhau trong một trật tự hỗn loạn mà chỉ người bán mới hiểu được logic bên trong.

Tiếng người mặc cả chồng lên tiếng người mặc cả chồng lên tiếng trẻ con khóc chồng lên tiếng loa phóng thanh đâu đó phát bài hát cách mạng. Mùi nước mắm, mùi vải mới, mùi mồ hôi người, mùi khói than từ mấy cái bếp nhỏ bán bún riêu ở góc chợ — tất cả hòa thành một thứ mùi đặc trưng không thể mô tả mà Mẫn chắc chắn sẽ nhớ mãi nếu có ngày anh thoát được về năm 2024.

"Đi theo bà, đừng lạc," bà Nguyệt nói, tay nắm lấy khuỷu tay anh với cái grip của người quen dắt người thành phố lần đầu ra chợ lớn.

Mẫn đi theo, đầu óc vẫn đang cố parse cái gì đang xảy ra xung quanh.

Đây là một thị trường. Một cái thị trường thực sự, hoạt động bằng thương lượng trực tiếp, không qua trung gian, không qua platform, không qua thuật toán matching. Người mua và người bán nhìn mặt nhau, nói chuyện với nhau, tranh luận với nhau về giá trị của một tấm vải theo cách mà eBay hay Alibaba chưa bao giờ capture được đúng.

Anh đột nhiên hiểu tại sao mấy năm gần đây người ta hay nói về "friction" trong UX như một thứ cần loại bỏ. Nhưng đứng giữa chợ Đồng Xuân 1986, anh tự hỏi liệu việc loại bỏ hoàn toàn friction có thực sự là điều tốt không — hay đôi khi chính cái friction ấy mới là nơi giá trị được tạo ra.

Bà Nguyệt dẫn anh đến một sạp vải ở góc trong, nơi một người phụ nữ trung niên tóc búi cao ngồi trên ghế đẩu, trước mặt là những cuộn vải xếp chồng lên nhau cao đến ngang ngực.

"Chị Hoa ơi, hôm nay có vải hoa không?"

Người bán vải — chị Hoa — nhìn lên với vẻ mặt của người đang thẩm định xem khách có đáng được phục vụ không.

"Có. Vải Trung Quốc mới về, hoa nhỏ, đẹp lắm. Chị xem không?"

Bà Nguyệt ngồi xuống cái ghế đẩu thấp mà chị Hoa đẩy ra, tay đỡ lấy cuộn vải được bày ra. Mẫn đứng bên cạnh, quan sát.

Cái nghi lễ bắt đầu.

Bà Nguyệt cầm vải lên, sờ, vuốt, kéo nhẹ ở hai đầu để kiểm tra độ bền, giơ lên soi ánh sáng từ mái chợ lọt xuống. Chị Hoa ngồi yên, mặt không biểu cảm, như người đã xem màn trình diễn này đủ nhiều lần để không còn thấy thú vị nữa.

"Vải gì đây chị?"

"Pô-pơ-lin Trung Quốc. Dệt tốt, không phai màu."

"Bao nhiêu một mét?"

Và chiến trận bắt đầu.

Chị Hoa hét giá: ba đồng rưỡi một mét.

Bà Nguyệt thở dài như người vừa nghe tin buồn: "Chị ơi, tháng trước vải này tôi mua hai đồng tám ở hàng chị Lan đầu chợ kia kìa."

"Chị Lan bán vải Việt Nam, khác. Cái này Trung Quốc, dày hơn, đẹp hơn."

"Dày thì dày, nhưng ba rưỡi thì tôi không mua. Tôi cần ba mét, tính ra bao nhiêu tiền?"

"Mười đồng rưỡi."

"Thôi chị ơi." Bà Nguyệt đặt vải xuống, đứng dậy với vẻ mặt người đã quyết định. "Mười đồng rưỡi tôi mua được gạo cho cả tuần. Chào chị."

Mẫn nhìn bà Nguyệt bắt đầu quay lưng và gần như bật cười. Đây rõ ràng là kỹ thuật walk-away — thứ mà anh đọc trong mấy cuốn sách negotiation tactics nhưng chưa bao giờ thấy ai thực hiện thuần thục đến vậy trong đời thực.

"Thôi được, chị ơi!" Chị Hoa gọi lại. "Ba đồng hai. Không bớt hơn nữa đâu."

Bà Nguyệt quay lại, ngồi xuống. Tay lại cầm vải lên, sờ lại từ đầu như vừa thấy lần đầu.

"Chị xem cái này — đường dệt chỗ này hơi thưa không? Tôi sợ may xong giặt một cái là xổ hết."

Chị Hoa cúi xuống nhìn chỗ bà Nguyệt chỉ, mặt cau lại: "Đường dệt thưa gì? Bình thường mà chị. Chị nhìn kỹ không?"

"Tôi buôn vải hai mươi năm nay, tôi nhìn kỹ hơn chị chứ." Bà Nguyệt cười, nhưng giọng không nhường. "Hai đồng chín, tôi lấy ba mét."

"Không được. Ba đồng."

"Hai đồng chín mươi lăm."

Mẫn đứng nghe mà đầu óc anh bắt đầu vẽ ra cái gì đó như một biểu đồ. Đây là real-time price discovery. Không có order book, không có bid-ask spread hiển thị trên màn hình, không có matching engine chạy trên server. Chỉ có hai người đàn bà ngồi đối mặt nhau, dùng thông tin, lòng kiên nhẫn và khả năng chịu đựng sự im lặng để tìm ra cái giá mà cả hai có thể chấp nhận.

Amazon dùng machine learning để dynamic pricing. Nhưng cái machine learning đó được train trên dữ liệu của hàng triệu giao dịch — mà những giao dịch đó ban đầu là từ đâu ra nếu không phải từ những cái chợ như thế này?

"Ba đồng." Chị Hoa gõ tay xuống mặt bạt như đặt dấu chấm hết.

Bà Nguyệt nhìn cuộn vải. Im lặng kéo dài mười giây — mười giây mà Mẫn đếm được từng giây một.

"Thôi được. Nhưng chị đo cho tôi ba mét đúng, đừng thiếu."

"Thiếu bao giờ. Chị hỏi thử người ta xem."

Chị Hoa đứng dậy, lấy thước gỗ có khắc vạch, trải vải ra cái bàn hẹp phía sau. Động tác đo đạc diễn ra với sự nghiêm túc của một nghi lễ — bà Nguyệt vẫn nhìn, tay theo dõi từng vạch thước.

"Chị đo thêm cho tôi một chút, vải co mà."

"Tôi đo thêm rồi đây."

"Một phân nữa."

"Ôi trời ơi chị này!"

Nhưng chị Hoa vẫn bấm thêm một phân, cắt, gấp vải lại và đưa cho bà Nguyệt.

Chín đồng. Bà Nguyệt đếm tiền — những tờ tiền nhàu nát in hình Lăng Bác mà Mẫn vẫn còn thấy lạ mỗi lần nhìn — đặt vào tay chị Hoa.

Trên đường ra khỏi chợ, bà Nguyệt ôm gói vải dưới nách, bước nhanh như người vừa thắng trận. Mẫn đi bên cạnh, trong đầu vẫn đang nghĩ.

"Bà ơi," anh nói, "sao bà biết giá đó là được rồi? Có khi bà ép thêm nữa được không?"

Bà Nguyệt cười, nhìn anh với cái nhìn của người thấy câu hỏi buồn cười: "Ép thêm để làm gì? Người ta cũng phải sống chứ. Mình mua được giá hợp lý, người ta bán được hàng — thế là hai bên cùng vui. Cứ ép mãi thì lần sau người ta không muốn bán cho mình nữa."

Mẫn dừng bước.

Đó là một câu nói đơn giản đến mức anh suýt bỏ qua. Nhưng có gì đó trong đó làm anh phải nghĩ lại.

Trong thế giới của anh — thế giới 2024 với tất cả các platform thương mại điện tử, với thuật toán tối ưu hóa giá theo thời gian thực, với người dùng bị coi là data point thay vì con người — cái triết lý "hai bên cùng vui" ấy đã bị thay thế bằng cái gì? Bằng việc extract maximum value từ mỗi transaction. Bằng dynamic surge pricing vào giờ cao điểm. Bằng dark patterns thiết kế để người dùng click vào thứ họ không muốn mua.

Không phải tất cả đều xấu. Nhưng có gì đó đã mất đi.

"Bà mặc cả lâu thế mà không mệt à?" anh hỏi.

"Mặc cả thì biết được người bán thực sự muốn bao nhiêu," bà Nguyệt giải thích, giọng bình thản như đang dạy điều hiển nhiên. "Nếu họ bớt ngay từ đầu là giá đó còn cao lắm. Nếu họ giữ lâu rồi mới bớt thì gần đến giá thực rồi. Đó là kinh nghiệm, không phải cứ mặc cả cho vui đâu."

Kinh nghiệm. Bà Nguyệt vừa mô tả một hệ thống inference engine chạy bằng pattern recognition được train qua hàng chục năm tương tác trực tiếp với thị trường. Không cần GPU, không cần training data được label, không cần distributed computing.

Chỉ cần người với người, nhìn mặt nhau và hiểu.

Họ dừng lại ở hàng bún riêu góc chợ. Bà Nguyệt gọi hai bát, đặt xuống bàn gỗ thấp, ngồi trên ghế đẩu thấp hơn nữa.

Mẫn nhìn bát bún trước mặt — nước dùng đỏ cam, vài miếng đậu rán, một chút cua giã, hành lá thái nhỏ. Đơn giản đến mức anh không thể không so sánh với cái bát bún riêu ở Hà Nội 2024 giá sáu mươi nghìn, có cả chả cua, giò heo, huyết, ăn trong không gian máy lạnh với wifi.

Bát này không có tất cả những thứ đó. Nhưng khi anh húp muỗng đầu tiên, có gì đó anh không giải thích được — có lẽ là vị của nước giếng thực sự, có lẽ là mùi khói bếp than, có lẽ là cái đói thực sự sau buổi sáng đi bộ qua chợ — làm cho bát bún ấy ngon theo một cách anh không có từ nào để mô tả.

"Ngon không?" bà Nguyệt hỏi.

"Ngon ạ."

"Bà Năm này bán bún riêu ở đây từ trước giải phóng. Công thức không đổi."

Mẫn nhìn bà Năm đang múc bún cho khách khác — một người đàn bà khoảng sáu mươi, mặt nhăn nheo nhưng tay thoăn thoắt, múc, chan, rắc hành, đưa bát — với tốc độ và sự chính xác của một cái máy được tinh chỉnh qua hàng nghìn lần lặp lại.

Không ai viết code cho bà ấy. Không có API nào. Chỉ có thời gian và sự lặp lại.

Trên đường về, túi vải ôm dưới nách, bà Nguyệt bước bước chắc và thỏa mãn.

Mẫn nhớ lại một buổi họp ở công ty cũ, khi team product tranh luận về việc có nên thêm tính năng price comparison vào app không. Họ dùng từ "user empowerment," dùng từ "transparency," dùng từ "friction reduction." Cuộc họp kéo dài ba tiếng và kết thúc bằng một slide deck không ai nhớ.

Bà Nguyệt mặc cả mười lăm phút và về nhà với ba mét vải hoa giá chín đồng — một đồng rưỡi rẻ hơn giá chào.

Ai empowered hơn ai ở đây?

"Bà ơi," anh nói khi họ rẽ vào ngõ Hàng Bút, "bà định may áo gì với cái vải đó?"

"Áo mùa hè cho con bé Thảo nhà chị Lan tầng dưới. Nó sắp vào lớp một." Bà Nguyệt nói, giọng bình thản như việc tất nhiên. "Mẹ nó không có thời gian đi chợ."

Mẫn nhìn bà Nguyệt bước vào cổng nhà, vẫn ôm cuộn vải như một thứ chiến lợi phẩm quý giá.

Chín đồng cho ba mét vải. Mua cho đứa trẻ hàng xóm vào lớp một.

Có những giá trị không cần thuật toán để tính toán — và cũng không cần thuật toán để hiểu.

Anh đứng ngoài cổng thêm một chút, nhìn lên bầu trời Hà Nội 1986 trong và xanh theo cái cách anh không thể giải thích tại sao lại khác với bầu trời anh nhớ, rồi bước vào.

Hôm nay anh đã học được thêm một thứ — và không phải bằng cách search Google.