Tám giờ tối, bóng điện vàng vọt trên trần nhà phụt tắt.

Không có tiếng cảnh báo. Không có tiếng còi. Chỉ là — tắt. Cái tắt hoàn toàn bình thản đến mức Mẫn ngồi nguyên trong bóng tối chừng mười giây mà không phản ứng, vì cơ thể này — cơ thể hai mươi ba tuổi tên Nguyễn Trọng Mẫn sinh năm 1963 — hình như đã quen. Tay nó với sang cạnh bàn tự động, sờ vào cái hộp diêm đặt đúng chỗ trước khi não kịp ra lệnh.

Mẫn năm 2024 thì chưa bao giờ dùng diêm trong đời.

Que diêm đầu gãy. Que thứ hai tóe lửa rồi tắt vì tay run. Que thứ ba mới bắt được, và cái ánh sáng bé bằng hạt đậu đó soi lên khuôn mặt anh trong gương con treo góc tường — một khuôn mặt trẻ hơn mặt anh mười năm, xương hàm sắc hơn, đôi mắt chưa có quầng thâm của người ngồi màn hình ba mươi giờ mỗi tuần — rồi que diêm tắt trước khi anh kịp thắp đèn.

"Cái quái," anh thì thầm.

Lần thứ tư, đèn dầu bắt lửa. Cái bấc cháy lên màu cam, hắt bóng dài lên vách ván. Mùi dầu hỏa — không, gọi đúng tên là dầu hỏa loại rẻ pha tạp chất — xộc vào mũi anh mùi vừa hắc vừa quen đến lạ, vì suốt mấy ngày nay anh đã ngửi nó mỗi tối.

Bên kia vách ván mỏng như tờ giấy bìa, tiếng bà Khuyên vọng sang:

"Mất điện rồi đó bác Hoàng ơi! Thắp đèn đi!"

"Ơi biết rồi!" Giọng ông Hoàng phòng bên. "Cái nhà đèn này, tháng nào cũng thế!"

Tiếng một đứa bé khóc ở tầng dưới, rồi tiếng mẹ nó ru bằng một bài gì đó Mẫn không nhận ra. Tiếng dép lê sột soạt trên cầu thang gỗ. Tiếng ai đó gõ hộp diêm — cái âm thanh tok tok tok đó — từ ba phòng cách xa nhau cùng lúc, như một bài gõ phách không có nhạc trưởng.

Cả khu nhà thức dậy trong bóng tối, theo đúng cái cách mà bóng tối ở đây không có nghĩa là dừng lại — chỉ là chuyển sang một nhịp độ khác.

Mẫn ngồi xuống cạnh bàn gỗ thấp, đặt đèn dầu vào giữa, và nhận ra mình không có gì để làm.

Đây là lần đầu tiên kể từ khi anh tỉnh dậy trong cơ thể này — bảy ngày trước, lúc sáu giờ sáng, tiếng gõ cửa của bà chủ trọ — mà anh không bị cuốn vào cái vòng xoáy của sinh tồn: xếp hàng mua gạo theo tem phiếu, kiếm cớ giải thích tại sao không đi làm ở xưởng cơ khí mà Mẫn-thật được phân công, học cách nói chuyện mà không vô tình buột miệng những từ không tồn tại năm 1986.

Không có điện nghĩa là không có radio. Không có gì để nhìn, không có gì để nghe, không có gì để bận tay. Chỉ có ngọn đèn dầu, cái bóng tối xung quanh, và tiếng sinh hoạt của hai mươi ba con người sống trong cùng một dãy nhà vách ván.

Anh với tay lấy tờ giấy học trò — loại giấy xanh nhạt kẻ ô, mỏng đến mức đặt lên bàn gỗ còn nhìn thấy vân gỗ bên dưới — và cái bút bi Trường Sơn mực đỏ nửa cạn.

Anh bắt đầu viết.

Không phải viết nhật ký. Anh biết nếu có người nhìn thấy thì hỏng việc. Anh viết dưới dạng bài tập toán — loại sơ đồ có mũi tên và ô vuông mà nhìn qua trông giống bài tập kỹ thuật.

Ô đầu tiên: Kinh tế kế hoạch hóa tập trung. Mẫn viết chậm, không phải vì không nhớ mà vì đang cố dịch cái khung tư duy của người học kinh tế lịch sử trong phòng máy lạnh sang ngôn ngữ của tờ giấy học trò ánh đèn dầu. Tem phiếu. Phân phối. Cửa hàng mậu dịch quốc doanh. Giá bao cấp và giá thị trường chênh nhau đến mức người ta buôn chênh lệch giữa hai loại giá đó như một nghề.

Ông hàng xóm — ông Hoàng — vừa kể hôm qua rằng ông mua được cái xe đạp Phượng Hoàng giá chính thức bốn trăm đồng, nhưng ngoài chợ người ta bán lại hai nghìn hai trăm. Ông cười ha hả kể chuyện đó như kể chuyện buồn cười, không phải chuyện vô lý.

Mẫn viết ô thứ hai: Đổi Mới — 1986.

Rồi dừng lại.

Đổi Mới — Đại hội VI — tháng Mười Hai năm 1986. Tức là chỉ còn vài tháng nữa. Anh đang ngồi ở đây, tháng Chín năm 1986, cách cái mốc mà cả nền kinh tế đất nước sẽ xoay hướng chỉ có ba tháng.

Anh biết điều đó. Anh biết rõ hơn bất kỳ ai trong khu nhà này, hơn cả những người đang họp ở Hà Nội lúc này để chuẩn bị cho Đại hội. Anh biết rằng cái tem phiếu gạo mà anh phải xếp hàng từ năm giờ sáng, cái giá bao cấp phi lý, cái cơ chế phân phối khiến người có tài năng và người lười biếng nhận về như nhau — tất cả những cái đó sẽ bắt đầu thay đổi. Chậm thôi, nhưng thay đổi.

Anh biết. Và anh không thể nói với ai.

Không phải vì người ta không tin. Mà vì nếu anh nói — này bác Hoàng ơi, cháu thấy mấy tháng nữa có Đổi Mới, bác cứ yên tâm — thì người ta hỏi: cháu biết từ đâu? Và anh không có câu trả lời nào nghe được.

Mẫn gõ đầu bút vào tờ giấy, nhìn cái sơ đồ nửa vời của mình.

Anh có toàn bộ dữ liệu. Anh là người duy nhất trong thành phố này — có thể trong cả đất nước này — biết đường cong kinh tế tiếp theo của ba mươi năm tới. Biết doanh nghiệp tư nhân sẽ được phép. Biết quan hệ với Mỹ sẽ bình thường hóa năm 1995. Biết điện thoại di động sẽ xuất hiện, internet sẽ đến, và rồi một ngày người ta sẽ gọi nhau bằng video qua màn hình nhỏ hơn bàn tay.

Biết tất cả những điều đó mà không làm được gì với chúng.

Đây không phải cô đơn kiểu không có bạn bè. Không phải cô đơn kiểu không ai hiểu mình. Đây là cô đơn của người biết mật mã mà không có gì để mã hóa, biết bản đồ mà không được phép đi theo nó. Một kiểu cô đơn mà anh chưa có tên gọi.

Anh viết xuống góc tờ giấy, chữ nhỏ hơn: Cô đơn nhận thức.

Rồi gạch đi. Nghe học thuật quá.

Bên ngoài vách ván, tiếng bà Khuyên kể chuyện với ông Hoàng về cái hàng dầu ăn sáng nay — hàng về trễ, xếp từ sáng sớm mà đến trưa mới mua được, mà lại mua được ít hơn định mức vì "thiếu hàng." Giọng bà không phải giọng than. Giọng kể chuyện — kiểu kể mà câu chuyện đó bình thường đến mức không đáng bực mình, chỉ đáng kể cho vui.

Mẫn ngừng viết, nghe.

Đây là thứ anh chưa quen. Không phải cái khổ — anh biết thời này khổ, anh đã đọc sử, đọc hồi ký, xem phim tài liệu. Mà là cái cách người ta sống với cái khổ đó. Không phải chịu đựng theo kiểu trợn mắt nghiến răng. Là... hòa tan vào nhau. Câu chuyện về hàng dầu ăn trở thành chất keo dán bà Khuyên với ông Hoàng lại với nhau qua tấm vách ván mỏng, lúc tám giờ tối mất điện.

Anh cúi xuống tờ giấy, vẽ thêm.

Ô thứ ba: Những gì không thay đổi.

Anh ngồi nghĩ. Lâu hơn dự kiến.

Con người. Quan hệ. Cái cách tiếng cười và tiếng kể chuyện vọng qua vách ván. Mẫn nhớ căn hộ của anh ở Hà Nội năm 2024 — chung cư bê tông cốt thép, tường dày mười lăm centimet, cách âm tốt đến mức anh ở cùng hành lang với nhà hàng xóm hai năm mà không biết họ tên là gì. Ở đây, anh biết ông Hoàng thích uống trà mạn buổi sáng và ngủ ngáy to vào ban đêm. Anh biết vợ chồng tầng dưới hay cãi nhau vì tiền, nhưng cãi xong lại nói chuyện bình thường như không có gì. Anh biết đứa bé gái phòng cuối hành lang tên Hoa, ba tuổi, hay đứng trước cửa nhìn anh với vẻ mặt nghi ngờ sâu sắc của trẻ con đối với người lạ.

Đây không có trong sách lịch sử.

Anh gõ bút vào ô thứ ba, rồi viết thêm một ô thứ tư, không có tên, chỉ có một câu hỏi:

Câu hỏi đơn giản đến mức anh ngạc nhiên vì sao mất bảy ngày mới nghĩ ra. Bảy ngày qua anh bận sinh tồn — xếp hàng, giải thích, ăn cơm độn, học cách trả lời những câu hỏi về "trước anh ở đâu" mà không gây chú ý. Không có thời gian ngồi hỏi tại sao.

Bây giờ mất điện. Không còn cớ bận.

Anh nhìn cái đèn dầu. Ngọn lửa nhỏ, vàng nhạt, run rẩy mỗi khi có gió qua khe cửa. Không đủ sáng để đọc sách lâu. Đủ sáng để ngồi nghĩ.

Có thể đây là lý do người ta nghĩ nhiều hơn hồi đó. Không phải vì thông minh hơn. Mà vì tối đến là hết việc làm. Còn lại là suy nghĩ và chuyện trò.

Anh gấp tờ giấy lại, nhét vào túi áo bà ba.

Từ bên kia vách, tiếng ông Hoàng:

"Cậu Mẫn ngủ chưa?"

"Chưa bác."

"Sang đây uống nước chè không? Ngồi một mình tối thui trông tội."

Mẫn nhìn cái đèn dầu. Nhìn tờ giấy gấp tư trong túi áo. Nhìn cái bóng tối yên tĩnh của căn gác xép.

"Cháu sang liền bác."

Anh đứng dậy, cầm đèn dầu, đi ra cửa. Bên ngoài hành lang, ba bốn cái đèn dầu của các phòng khác hắt ánh sáng vàng ra, tạo thành một thứ ánh sáng chung không rõ nguồn, đủ để nhìn thấy mặt nhau.

Ông Hoàng đã kê cái ghế đẩu ra cửa. Bà Khuyên mang ấm chè ra từ lúc nào. Đứa bé gái Hoa đang ngồi lòng mẹ nhìn sang với ánh mắt nghi ngờ thường trực của nó.

"Ngồi đây cậu," ông Hoàng vỗ tay lên ghế đẩu bên cạnh. "Mất điện thế này cũng hay, có cớ ngồi chơi."

Mẫn ngồi xuống. Nhận chén trà từ tay bà Khuyên — chè xanh đặc, đắng, nóng bỏng miệng. Và lạ thay, trong khoảnh khắc đó, cái cô đơn nhận thức mà anh vừa đặt tên cho nó vẫn còn đó — nhưng nhỏ hơn một chút.

Không phải vì anh có ai để nói chuyện thật sự. Mà vì cái ánh đèn dầu chung đó, cái ấm chè đó, cái tiếng người vọng ra từ mười mấy cái phòng đó — chúng không cần anh biết tương lai để có mặt ở đây.

Anh chỉ cần ngồi xuống.

Đứa bé Hoa nhìn anh chằm chằm thêm một lúc, rồi đột nhiên cười — cái cười bộc phát không lý do của trẻ ba tuổi — và chui xuống đất chạy vào trong phòng.

Ông Hoàng lắc đầu cười: "Con bé kỳ lạ lắm, cậu đừng để ý."

"Không sao bác," Mẫn nói. "Cháu thích trẻ con."

Đây là câu nói thật đầu tiên của anh trong ngày.

Điện chưa có lại. Hà Nội vẫn tối. Và Mẫn ngồi uống chè xanh đắng giữa những người không biết anh là ai, trong một thành phố đang đứng ở ngưỡng cửa của một kỷ nguyên mà chỉ có anh biết trước —

và lần đầu tiên, anh không thấy cái biết đó nặng bằng lúc ngồi một mình.