Tiếng gõ cửa nhẹ, nhưng đủ để Mẫn giật mình.

Anh đang ngồi cúi xuống tập giấy trải trên sàn gỗ mục, bút chì kẹp giữa hai ngón tay, mắt nhìn chằm chằm vào cái sơ đồ mình vừa vẽ. Mười hai năm theo dòng thời gian, từ 1986 đến 1998 — mỗi cột ghi một mốc: Đổi Mới, khoán hộ trong nông nghiệp, xóa bỏ tem phiếu, mở cửa thị trường, bình thường hóa quan hệ với Mỹ. Bên cạnh mỗi cột là những ký hiệu anh tự đặt ra: dấu mũi tên, dấu hỏi, cái vòng tròn có chữ "KHÔNG ĐƯỢC NÓI" bên trong.

Mẫn vội gấp tập giấy lại.

"Anh Mẫn ơi, em Linh đây."

Anh thở phào. Không phải bà Hà.

"Vào đi," anh nói, rồi nhét tập giấy xuống dưới đệm nằm.

Cánh cửa gỗ mở ra. Linh đứng ngoài ngưỡng cửa, tóc cắt ngắn ngang vai, mặc áo sơ mi trắng bạc màu được ủi phẳng cẩn thận, tay cầm một cuốn sách bọc giấy báo. Cô làm kế toán cho hợp tác xã may mặc ở phố Hàng Bồ, ở phòng đầu hành lang tầng hai — người Mẫn quen nhất trong cái nhà trọ này kể từ hôm anh tỉnh dậy giữa năm 1986 và không hiểu chuyện gì đang xảy ra với mình.

"Em trả anh cuốn này." Linh đặt cuốn sách lên bàn. "Đọc xong rồi. Hay lắm."

Mẫn nhìn xuống — cuốn "Những Người Khốn Khổ" bản dịch tiếng Việt, bìa in màu nâu vàng, mép giấy quăn lại vì đã qua nhiều tay. Anh mượn của cụ Thảo tầng dưới, rồi cho Linh mượn lại, cái chuỗi sách chuyền tay mà ở Hà Nội năm 1986 này là hình thức thư viện phổ biến nhất.

"Cảm ơn em," anh nói. "Anh để lại chỗ cũ."

Anh bước đến góc tủ, định cất cuốn sách — và đúng lúc đó chân anh vấp vào góc tập giấy thò ra dưới đệm. Anh giữ được mình, nhưng cái tập giấy thì trượt ra, lật ngược, và một mớ tờ giấy rời xòe ra trên sàn như một bàn bài tú lơ khơ bị người ta đẩy.

Cả hai đứng nhìn xuống sàn.

Mẫn tim đập thình thịch.

Linh cúi xuống nhặt trước khi anh kịp phản ứng. Cô nhặt tờ đầu tiên, nhìn vào — và dừng lại.

Anh thấy mắt cô di chuyển chậm qua những dòng chữ. Anh biết cô đang đọc gì: cái bảng thời gian anh vẽ tối qua, với những từ không ai ở Hà Nội năm 1986 có thể hiểu đúng nghĩa. "Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa." "WTO 2007." "Đổi Mới — bước ngoặt 1986–1990." Và một chỗ anh viết bằng chữ hoa, gạch chân hai lần: "KHÔNG ĐƯỢC ĐỂ AI THẤY."

Linh đặt tờ giấy xuống. Nhặt tờ tiếp theo. Rồi tờ tiếp nữa.

Mẫn ngồi xuống sàn bên cạnh cô, bắt đầu nhặt theo, tay run nhẹ.

"Anh... anh đang nghiên cứu," anh nói. Giọng nghe giả tạo đến mức chính anh cũng nhận ra. "Bài tập lý luận. Trường anh có môn kinh tế chính trị, giáo viên bảo phải vẽ sơ đồ phân tích..."

Linh không nói gì. Cô nhặt thêm hai tờ, nhìn vào, đặt xuống ngay ngắn thành một chồng.

"Kinh tế thị trường," cô nói khẽ. Không phải câu hỏi. Chỉ là đọc lại những gì cô vừa thấy.

"Đó là..." Mẫn lục trong đầu tìm cách giải thích. "Trong lý luận kinh tế, người ta có nghiên cứu về các mô hình khác nhau. Anh chỉ đang..."

"Anh Mẫn."

"Dạ?"

"Em không hỏi."

Mẫn nhìn Linh. Cô đang nhặt nốt mấy tờ cuối cùng, xếp gọn lại thành tập, trao cho anh bằng hai tay như trao một thứ gì đó quan trọng.

"Em không hỏi," cô nhắc lại. "Anh cất đi."

Anh cầm tập giấy. Tay cô vẫn còn đặt trên đó một giây, như muốn nói thêm điều gì, rồi rút về.

Mẫn nhét tập giấy vào trong tủ, khóa lại. Lần này không để dưới đệm nữa.

Cả hai đứng dậy. Không khí trong phòng nặng một chút — cái nặng của một điều không được nói ra nhưng đã được nghe.

Linh quay lại cửa. Anh tưởng cô sẽ đi thẳng, nhưng cô dừng lại, đặt tay lên khung cửa, nhìn vào góc tủ nơi anh vừa khóa tập giấy vào.

"Anh từ đâu vào Hà Nội?" cô hỏi. Lần này là câu hỏi thật.

"Sài Gòn," anh nói. Đó là câu trả lời anh đã chuẩn bị từ ngày đầu.

"Ừ," Linh nói. "Em biết. Anh nói chuyện nghe khác."

"Khác thế nào?"

Cô suy nghĩ một chút. "Như người từ xa đến. Không phải xa địa lý. Xa... theo kiểu khác."

Mẫn không biết nói gì.

Linh thò tay vào túi áo khoác, lấy ra một cuốn sách nhỏ, bìa giấy nâu đã cũ. Cô đặt lên bàn, nhẹ nhàng hơn cần thiết.

"Anh đọc cái này đi," cô nói. "Số Đỏ. Vũ Trọng Phụng viết. Văn của người Hà Nội đấy — người Hà Nội viết về Hà Nội, không phải Hà Nội trong sách giáo khoa."

Mẫn nhìn xuống cuốn sách. Bìa in tên tác giả và tên tác phẩm bằng chữ đen, không có hình minh họa. Giấy ố vàng, mép quăn — cuốn này đã được đọc nhiều lần.

"Em thích cuốn này à?"

"Em đọc năm lần," Linh nói thản nhiên. "Lần đầu em mười bảy tuổi, tưởng là hài. Lần thứ năm em vừa đọc xong tuần trước, mới hiểu tại sao buồn."

Rồi cô đi thật. Tiếng dép lê của cô nhỏ dần trên hành lang gỗ, xuống cầu thang, mất vào tiếng ồn của cái nhà trọ sáu phòng luôn luôn có người gọi nhau, ai đó đang đun nước ở bếp chung, mùi mắm tôm bắt đầu thoang thoảng từ phòng ông Bình cuối hành lang.

Mẫn đứng nhìn cuốn sách trên bàn.

Anh biết "Số Đỏ" — tất nhiên là biết. Ai học văn học Việt Nam mà không biết. Anh đã đọc ở trường, đọc theo kiểu đọc để thi: gạch dưới các luận điểm, nhớ tên nhân vật, nắm cốt truyện để viết bài phân tích. Xuân Tóc Đỏ leo lên xã hội thượng lưu Hà Nội thời Pháp thuộc bằng sự láu cá và may mắn. Bà Phó Đoan. Ông Typn. Ông Văn Minh. Cảnh đám tang bi hài.

Anh mở tủ, lấy ra tập giấy, nhìn vào cái sơ đồ của mình.

Rồi anh đóng tủ lại, không khóa, và cầm cuốn "Số Đỏ" lên.

Đêm Hà Nội tháng Chín năm 1986 xuống muộn và lạnh hơn anh tưởng. Mẫn nằm trên cái đệm mỏng, kéo tấm chăn bông cũ lên ngang ngực, đặt cuốn sách mở trước mặt, cây đèn dầu leo lắt bên cạnh.

Anh bắt đầu đọc.

Và không dừng lại được.

Không phải vì cốt truyện. Anh đã biết cốt truyện rồi. Mà vì cái gì đó khác — cái gì đó mà anh không tìm thấy khi đọc để thi ngày xưa ở lớp mười một, ngồi trong phòng điều hòa, ngoài cửa sổ là phố Sài Gòn năm 2015 ồn ào và no đủ.

Vũ Trọng Phụng viết Hà Nội như thể ông đang tức giận với nó. Nhưng tức giận theo kiểu chỉ người yêu mới tức giận được — cái tức giận biết từng góc phố, từng kiểu người, từng cách người ta lừa nhau và tự lừa mình trong một cái thành phố đang bị kéo hai chiều giữa cái cũ và cái mới.

Mẫn đọc đến đoạn đám tang cụ cố Hồng và nằm xuống cười một mình. Không phải cười vì hài — cười vì nhận ra. Cái cảnh người ta khóc thuê, kèn trống inh ỏi, người trong tang gia hớn hở vì đám tang "to chưa từng thấy" — anh thấy trong đó bóng của những gì anh đã thấy ở Hà Nội năm 1986 này, những cuộc họp hợp tác xã anh nghe vọng qua tường, những buổi phê bình kiểm thảo mà người ta nói một đằng và nghĩ một nẻo.

Linh nói đúng. Đây không phải Hà Nội trong sách giáo khoa.

Đây là Hà Nội thật — cái thành phố có tâm tính, có thói quen, có cái cách nói vòng vo không chịu nói thẳng, có cái kiêu ngầm của người thủ đô nhưng cũng có cái rách rưới không chịu nhận. Một thành phố mà anh đã sống trong đó hai tháng nay như một người khách trọ, và lần đầu tiên tối nay, đọc cuốn sách viết từ năm 1936, anh bắt đầu thấy nó không chỉ là bối cảnh cho tình huống oái ăm của mình.

Hà Nội là nhân vật.

Có xương, có thịt, có ký ức dài hơn bất kỳ ai đang sống trong nó.

Mẫn nhìn lên trần nhà. Bóng đèn dầu lay động, bóng tối co lại rồi lại xòe ra. Đâu đó ngoài phố, tiếng còi tàu điện kéo dài rồi tắt. Mùi mưa bắt đầu vào từ ô cửa sổ nhỏ — mưa Hà Nội tháng Chín, không lớn, chỉ lất phất đủ để làm ẩm mặt đường gạch và dậy mùi đất cũ.

Anh nghĩ đến Linh — cái cách cô nhìn vào tập giấy của anh rồi đặt xuống không hỏi thêm. "Em không hỏi." Không phải cô không tò mò. Cô tò mò — anh thấy trong mắt cô. Nhưng cô chọn không hỏi, và cái lựa chọn đó có sức nặng riêng của nó.

Người Hà Nội, anh dần hiểu, không hỏi thẳng. Họ hỏi bằng cách tặng sách.

Anh nhìn xuống cuốn "Số Đỏ" còn mở trên tay. Trang 87, đoạn Xuân Tóc Đỏ đang được cả gia đình Văn Minh tâng bốc vì cái lý do họ chẳng hiểu gì về anh ta và cũng không cần hiểu.

Một kẻ từ nơi khác đến, không ai biết gốc gác, được chấp nhận vì hữu dụng.

Mẫn chớp mắt.

Anh không biết liệu đó có phải thông điệp Linh muốn gửi không. Có thể cô chỉ thật sự thích cuốn sách và muốn chia sẻ. Có thể cô không nghĩ nhiều như vậy. Nhưng anh thì đang ngồi trong một căn gác xép ở Hà Nội năm 1986, tay cầm cuốn tiểu thuyết về một kẻ xuyên giai cấp không có quá khứ, và không thể không thấy cái gì đó giống gương.

Xuân Tóc Đỏ thì leo lên bằng láu cá.

Còn anh — anh định làm gì đây?

Câu hỏi đó không mới. Anh đã hỏi mình từ ngày đầu tỉnh dậy giữa cái căn phòng này. Nhưng tối nay nó có trọng lượng khác, nặng hơn, cụ thể hơn. Không phải câu hỏi triết học về số phận hay ý nghĩa. Mà là câu hỏi thực tế: anh biết những gì sẽ xảy ra trong mười năm tới. Anh biết Đổi Mới sẽ thành công. Anh biết kinh tế sẽ mở ra. Anh biết những con phố quanh đây sẽ thay đổi mặt mũi hoàn toàn trong hai mươi năm nữa.

Cái biết đó là gánh nặng hay là vũ khí?

Tiếng mưa tăng lên một chút bên ngoài. Mẫn kéo chăn lên, tiếp tục đọc.

Cây đèn dầu cháy đến tận khuya, và khi nó tắt vì hết dầu, anh vẫn còn nằm đó trong bóng tối, mắt mở nhìn lên trần, đầu óc chạy theo những trang sách vừa đọc và cái khuôn mặt của Linh lúc cô đặt tập giấy của anh xuống — cẩn thận, không phán xét, như người ta đặt xuống một thứ không thuộc về mình nhưng cũng không muốn làm vỡ.

Ngoài cửa sổ, Hà Nội thở đều trong mưa đêm.