Ngày thứ ba, tôi tra Điều 25 Bộ luật Lao động 2019 lúc mười giờ sáng, ngay tại bàn làm việc, giữa lúc đang xử lý một xấp email chào mừng nhân viên mới gửi tới các phòng ban.

Tôi mở trình duyệt trong một tab riêng, gõ đúng từ khoá "thời gian thử việc tối đa theo luật", đọc lại điều luật hai lần, chậm rãi, như đọc một hợp đồng của người khác chứ không phải của chính mình. Điều 25 ghi rõ: đối với công việc có chức danh nghề nghiệp cần trình độ chuyên môn, kỹ thuật từ cao đẳng trở lên, thời gian thử việc không được vượt quá sáu mươi ngày.

Tôi gõ lại vào ô tìm kiếm một lần nữa, tưởng mình đọc nhầm. Kết quả vẫn vậy. Sáu mươi ngày.

Tôi lấy sổ tay bìa đen ra, cây bút mới vẫn còn nguyên tem giá tôi chưa gỡ, gạch một đường ngang giữa trang, chia đôi. Bên trái tôi viết: Hợp đồng của tôi, 90 ngày. Bên phải: Điều 25, tối đa 60 ngày, cho vị trí yêu cầu bằng đại học trở lên.

Tôi lấy hợp đồng ra khỏi túi xách, đối chiếu từng dòng một lần nữa cho chắc, không để cảm xúc dẫn dắt trước khi có đủ dữ kiện, đúng như cách tôi từng được dạy làm hồ sơ vụ việc trong môn thực hành tại trường. Vị trí của tôi ghi rõ yêu cầu tối thiểu là bằng đại học. Lương chính thức của Chuyên viên Vận hành Nhân sự ghi mười ba triệu năm trăm nghìn đồng. Lương thử việc tôi đang nhận, mười một triệu bốn trăm bảy mươi lăm nghìn đồng, đúng tám mươi lăm phần trăm của con số kia, không sai một đồng, làm tròn đẹp tới mức tôi phải công nhận ai đó đã tính rất cẩn thận.

Tôi mở thêm một trang sổ mới, kẻ bảng, điền vào những gì tôi vừa xác nhận được, thói quen của một người từng làm bài tập tình huống nhân sự suốt bốn năm đại học:

Vị trí: Chuyên viên Vận hành Nhân sự. Bằng cấp yêu cầu: Đại học. Lương chính thức: 13.500.000. Lương thử việc, 85%: 11.475.000. Thời hạn ghi trong hợp đồng: 90 ngày. Trần hợp pháp theo Điều 25: 60 ngày. Kết luận: vi phạm.

Tôi nhìn bảng đó một lúc lâu, cảm giác lạ hơn tôi tưởng. Không phải giận dữ, cũng không hẳn sợ hãi. Giống cảm giác lúc tìm ra lỗi trong một bài kiểm tra đã nộp, biết chắc mình đúng nhưng không chắc nói ra có lợi gì cho mình hay không.

Tôi lật tiếp bảng lương chính thức đính kèm hợp đồng, tò mò xem các vị trí khác trong công ty được xếp thế nào. Kỹ sư dữ liệu như anh Bách, lương chính thức hai mươi hai triệu, thử việc mười tám triệu bảy trăm nghìn, cũng đúng tám mươi lăm phần trăm, cũng chín mươi ngày. Vị trí Trưởng nhóm Vận hành, yêu cầu có kinh nghiệm quản lý, lương chính thức hai mươi tám triệu, thử việc hai mươi ba triệu tám trăm nghìn, thời hạn cũng ghi chín mươi ngày, nhưng khi tôi tra thêm, vị trí quản lý theo luật được phép thử việc tới một trăm tám mươi ngày. Ở đúng một dòng duy nhất trong cả bảng, con số chín mươi ngày là hợp pháp.

Tôi ngồi lặng một lúc trước phát hiện đó. Không phải công ty không biết luật. Họ biết rất rõ, đủ để tính đúng cho một vị trí, và biết mà vẫn để nguyên cho những vị trí còn lại. Tôi gạch chân dòng quản lý trong sổ, viết bên cạnh: "Chỉ dòng này đúng luật. Không phải không biết. Là chọn."

Chuông báo họp buổi chiều reo lên trên máy tính, kéo tôi khỏi mấy con số. Tôi gấp sổ lại, cất hợp đồng vào cặp, tiếp tục công việc như một buổi chiều bình thường của tuần đầu đi làm.

Tôi mở khung chat nội bộ, gõ tin nhắn cho chị Diệu: "Chị ơi cho em hỏi..." rồi dừng lại, xoá đi. Gõ lại: "Chị Diệu ơi em có thắc mắc nhỏ về hợp đồng, khi nào chị rảnh em..." rồi cũng xoá. Tôi thử một câu ngắn hơn, thẳng hơn, đọc lại ba lần, thấy vẫn ổn: "Chị cho em hỏi lại cho rõ, hợp đồng ghi chín mươi ngày, nhưng vị trí này yêu cầu bằng đại học, theo Điều 25 thì tối đa là sáu mươi thôi, đúng không chị?"

Tôi để nguyên dòng đó trong ô soạn tin, con trỏ nhấp nháy sau dấu hỏi cuối câu. Ngón tay tôi lơ lửng trên nút gửi, không bấm.

Chưa phải bây giờ, tôi tự nhủ. Mới ngày thứ ba, còn quá sớm để hỏi một câu nghe như đang bắt lỗi công ty ngay từ tuần đầu tiên. Tôi cần thêm thời gian quan sát, cần hiểu văn hoá ở đây trước, cần biết cách hỏi sao cho vừa đúng vừa không mất lòng ai. Đó là lý do tôi tự đưa ra cho chính mình, nghe hợp lý, nghe đúng kiểu một người mới đi làm nên nghĩ.

Tôi đóng khung chat lại, không xoá tin nhắn, chỉ để nó nằm im trong bản nháp. Bên ngoài cửa sổ, tiếng điều hoà kêu è è đều đặn, nắng trưa hắt qua lớp kính phản quang làm cả văn phòng ngả sang một màu vàng nhạt nhờ nhờ.

Tôi ghi vào sổ, dưới bảng số liệu: "Ngày thứ 03/90. Đã biết. Chưa hỏi. Lý do chưa hỏi, tự thấy chưa đủ thuyết phục."

Đọc lại câu mình vừa viết, tôi nhận ra mình vừa ghi một câu không hoàn toàn thật.