Cuốn sổ cũ nhất nằm dưới cùng của chiếc hòm gỗ mà Minh đã mất gần ba tiếng đồng hồ mới tìm đến. Không phải vì hòm khóa, không phải vì bụi bặm — dù bụi ở đây dày đến mức anh phải ho từng cơn — mà vì nó nằm bên dưới một lớp sổ khác, rồi một lớp khác nữa, như thể cha anh đã cố tình chôn vùi nó bằng sức nặng của thời gian.

Bìa da đã mục, màu nâu sẫm chuyển sang đen ở những chỗ tay người từng chạm nhiều nhất. Không có tên, không có năm, chỉ có một vệt trầy dài ở góc phải như thể ai đó từng dùng móng tay cào vào đó. Minh lật ra trang đầu. Nét chữ của cha — nhưng nhỏ hơn, cẩn thận hơn, không giống những cuốn sau này khi tay ông đã quen và chữ trở nên bay bổng theo nghề. Chữ ở đây run. Không nhiều, nhưng đủ để anh nhận ra.

Cha anh đã từng sợ khi viết những trang này.

Minh ngồi xuống sàn kho, lưng tựa vào giá gỗ, đèn pin kẹp giữa hai ngón tay. Anh lật từng trang. Những lời khai đầu tiên trong cuốn sổ này ngắn, rụt rè, như thể người khai chưa biết mình được phép nói gì. Một cụ bà ở Thủ Đức muốn nhắn với đứa con trai rằng tiền cất dưới gạch bếp, đừng để em dâu lấy. Một người đàn ông trung tuổi xin lỗi vợ vì đã nói dối về người phụ nữ ở Vũng Tàu. Những điều bình thường. Những điều mà người ta chỉ dám nói khi biết mình sắp không còn cơ hội nói nữa.

Rồi, ở gần cuối cuốn sổ, anh tìm thấy cái tên.

Chữ viết vẫn của cha, nhưng đậm hơn bình thường, như thể ông đã nhấn mạnh bút xuống khi ghi. Ngày tháng: tháng Chín, 1977. Và bên dưới tên, chỉ có một câu lời khai duy nhất:

Phần còn lại của trang bị xé. Không phải xé vội — đường xé thẳng, dứt khoát, như thể đã được đo từ trước. Và trang kế tiếp cũng vậy. Và trang kế tiếp nữa. Tất cả những gì Nguyễn Đình Khải từng nói đã biến mất, chỉ còn lại cái câu mở đầu kia trôi nổi một mình trên tờ giấy ố vàng như một lời buộc tội không có nguyên cáo.

Minh ngồi im rất lâu.

Anh bắt đầu tìm kiếm vào sáng hôm sau, khi đầu óc còn tỉnh và tay không run.

Nguyễn Đình Khải. Sinh năm 1931 tại Hải Dương. Tốt nghiệp trường Luật Đông Dương. Từng làm việc cho chính quyền cũ ở một vị trí mà hồ sơ mô tả bằng cụm từ mơ hồ: "cán bộ phụ trách tài liệu đặc biệt." Bị bắt năm 1976. Mất năm 1978.

Không có ảnh. Minh lục qua ba cơ sở lưu trữ khác nhau, hỏi han qua điện thoại rồi trực tiếp — không có ảnh. Không có hồ sơ y tế. Không có bản án chính thức được lưu giữ, hoặc nếu có thì đã được chuyển đi đâu đó mà không ai biết. Tên ông xuất hiện trong một danh sách đánh máy mà người ta chỉ dám đưa cho Minh xem chứ không cho sao chép, tên đứng thứ mười bảy trong một danh sách dài hơn một trăm người, không có chú thích gì thêm.

Một người đàn ông đã sống gần năm mươi năm và ra đi không để lại dấu vết nào ngoài một cái tên trong danh sách và một câu lời khai bị xé mất phần quan trọng nhất.

Nhưng điều làm Minh không thể ngủ được không phải là những gì anh tìm thấy ở các cơ sở lưu trữ.

Mà là khuôn mặt.

Anh đã trải qua đủ lời khai rồi. Đủ để biết rằng ký ức không hoàn toàn là của người khai — khi anh ngồi ghi, khi anh tập trung đúng cách mà cha đã dạy, có những lúc anh thấy. Không nhiều, không rõ ràng, giống như nhìn qua một tấm kính mờ. Một căn phòng. Một khuôn mặt. Một cử chỉ tay. Những mảnh vỡ từ cuộc đời người khác trôi qua ý thức anh như khói.

Cha anh từng nói đó là "phần thưởng của nghề." Ông nói bằng giọng khô khan, không rõ là đùa hay thật.

Nhưng trong những ngày qua, kể từ khi anh mở cuốn sổ cũ đó ra, một khuôn mặt cứ quay lại.

Không phải trong giấc mơ. Trong ký ức.

Ký ức của người khác — ký ức từ những lời khai mà anh đã ghi trong tháng vừa rồi, những người không có bất kỳ mối liên hệ nào với nhau, những người sắp chết vì ung thư hay tai nạn hay tuổi già — trong tất cả những lời khai đó, nếu anh nhắm mắt lại và cố hình dung, khuôn mặt đó xuất hiện ở nền sau. Không ở tiền cảnh. Không bao giờ là nhân vật chính của câu chuyện. Chỉ đứng ở một góc nào đó, mờ nhạt, như một người tình cờ lọt vào khung ảnh.

Một người đàn ông có gò má cao. Mắt hơi xếch. Tóc đã bạc ở hai thái dương dù có lẽ chưa đến năm mươi tuổi.

Minh không biết khuôn mặt này từ đâu ra. Anh chắc chắn chưa gặp người này trong đời thực. Nhưng nó cứ ở đó, kiên nhẫn, lặng lẽ, như thể nó biết mình có quyền ở đó và không cần phải vội vàng.

Và tối hôm qua, lần đầu tiên, khuôn mặt đó không nhìn đi chỗ khác nữa.

Nó nhìn vào anh.

Minh ngồi trong bếp lúc hơn hai giờ sáng, uống trà nguội và cố sắp xếp lại những gì mình biết thành một hàng thẳng.

Cha anh đã nhận lời khai từ Nguyễn Đình Khải vào tháng Chín 1977. Đó là lần cuối cùng ông làm việc trong một thời gian dài — Minh đã kiểm tra lại, cuốn sổ tiếp theo bắt đầu từ năm 1980, ba năm im lặng hoàn toàn. Cha anh chưa bao giờ giải thích tại sao. Anh chưa bao giờ hỏi.

Bây giờ thì không còn cơ hội hỏi nữa.

Lời khai bị xé. Ai xé? Cha anh? Người nào khác? Và Nguyễn Đình Khải biết ai đứng sau điều gì? Đứng sau cái gì?

Minh kéo cuốn sổ cũ ra, mở đúng trang đó. Anh soi đèn vào phần gáy sổ, chỗ những trang bị xé đã để lại một hàng răng cưa mỏng manh. Đếm được bảy trang. Bảy trang lời khai bị lấy đi.

Anh đặt ngón tay lên những mảnh răng cưa còn sót lại, cảm nhận sợi giấy dưới đầu ngón. Cũ đến mức gần như không còn trọng lượng.

Và rồi anh thấy.

Không như những lần trước — không mờ, không như nhìn qua kính. Lần này rõ hơn. Một căn phòng tường vôi xám, ánh đèn dầu, mùi ẩm mốc và mùi thuốc lá. Một người đàn ông ngồi đối diện với cha anh — trẻ hơn trong ký ức này, cha anh, có lẽ chưa đến ba mươi lăm tuổi và tóc còn đen. Người đàn ông kia đang nói. Miệng chuyển động nhưng Minh không nghe được tiếng. Chỉ thấy tay người đó đặt lên bàn, bàn tay xanh xao với ngón trỏ bị thương chưa lành, và trang giấy trước mặt đang được viết, từng chữ, từng chữ.

Rồi người đàn ông quay đầu.

Nhìn thẳng vào Minh.

Không phải nhìn vào cha anh. Nhìn vào Minh, qua khoảng cách năm mươi năm, qua ký ức không thuộc về anh, qua tất cả những lớp thời gian đã tích tụ lên trang giấy mục này.

Gò má cao. Mắt hơi xếch. Tóc bạc hai thái dương.

Và trong mắt người đó — Minh không biết mô tả bằng gì khác ngoài từ đó — sự nhận biết. Người đó biết anh đang nhìn. Người đó đã chờ anh đến đây.

Minh bật người ra khỏi bàn, suýt úp cả ấm trà. Cuốn sổ rơi xuống sàn. Anh đứng giữa bếp, tim đập mạnh đến mức nghe rõ trong tai, và phòng trở lại bình thường — ánh đèn vàng, mùi trà nguội, tiếng xe ngoài đường xa.

Không có ai.

Chỉ có cuốn sổ nằm úp mặt xuống nền gạch, những trang giấy cũ xòe ra như cánh chim gãy.

Anh không nhặt cuốn sổ lên ngay. Anh đứng đó mười phút, hoặc có thể lâu hơn, và cố gắng quyết định xem mình vừa trải qua điều gì.

Ảo giác vì mệt mỏi. Đó là câu trả lời hợp lý nhất. Anh đã ngủ không đủ giấc từ khi tìm thấy cuốn sổ, đã ngồi trong kho bụi quá lâu, đã nhìn vào quá nhiều trang giấy cũ và để chúng ám vào đầu.

Nhưng anh đã thấy khuôn mặt đó trước khi mở cuốn sổ cũ. Anh đã thấy nó trong ký ức của những người hoàn toàn không quen biết Nguyễn Đình Khải, không có lý do gì để mang hình ảnh người đó trong đầu. Trừ khi không phải ký ức là thứ truyền đi — mà là người đó tự mình đi qua, từ một lời khai sang lời khai khác, lần lượt, kiên nhẫn, đợi ai đó nhận ra.

Đợi anh nhận ra.

Minh cúi xuống nhặt cuốn sổ. Anh đặt nó lên bàn, khép lại. Đặt tay lên bìa da mục như thể cử chỉ đó có thể làm gì đó — ngăn chặn, hay thừa nhận, hay hứa hẹn.

Bên ngoài, trời bắt đầu sáng. Tiếng chim sẻ ở đâu đó trên mái nhà. Ánh đèn đường vàng nhạt nhường chỗ cho màu xanh của bình minh.

Anh cần tìm xem cha anh đã làm gì sau buổi lấy lời khai đó. Anh cần tìm những người còn nhớ Nguyễn Đình Khải — không phải trong hồ sơ, mà trong ký ức sống, của những người còn đang thở, những người có thể ngồi đối mặt với anh và nói chuyện mà không cần anh phải cầm bút.

Và anh cần chuẩn bị cho khả năng rằng khi anh tìm được câu trả lời, câu hỏi sẽ không còn chỉ là về cha anh nữa.

Câu hỏi, Minh bắt đầu hiểu, có thể đã được viết cho anh từ rất lâu trước khi anh sinh ra — bằng một bàn tay run nhẹ, dưới ánh đèn dầu, trong một căn phòng mà người ngồi đối diện biết mình sẽ không còn cơ hội kể hết câu chuyện.

Nhưng đã tìm được người sẽ tiếp tục lắng nghe.

Và người đó đang nhìn anh, ngay bây giờ, từ sau những trang giấy bị xé —