Cái nắng chiều miền Tây bắt đầu dịu lại, vàng ươm như rót mật lên mặt sông. Tôi ngồi trước hiên nhà, nhìn mẹ lui cui bên bếp lửa. Nồi cơm đã cạn nước, mùi thơm ngai ngái của gạo lúa mới tỏa ra, quyện với khói rơm cay xè mắt. Bữa cơm chiều nay không có thịt, nhưng mẹ vẫn vui vẻ, như thể bà đang chuẩn bị một bữa tiệc.

Chỉ có mẹ mới biết cách làm cho một bữa cơm đạm bạc trở nên ngon lành đến thế. Chén nước mắm me được mẹ pha khéo léo: một trái me chín vắt lấy nước cốt, hòa với nước mắm cá cơm nguyên chất, thêm chút đường, vài lát ớt hiểm đỏ tươi. Tất cả tạo nên thứ nước chấm chua chua ngọt ngọt, mằn mặn, thơm lừng. Cái mùi ấy cứ thoảng trong gió chiều, khiến bụng tôi cồn cào. Đĩa rau luộc xanh mướt: mồng tơi, rau dền, đọt bí. Mẹ bảo rau vườn nhà, sạch sẽ, không tốn tem phiếu. Còn nồi canh chua mới là linh hồn của bữa cơm. Bông súng đồng hái từ sáng sớm, màu tím nhạt, giòn sần sật. Mẹ nấu với cá rô đồng, thêm trái giác, bạc hà, giá đỗ. Nước canh chua thanh, ngọt lịm nơi đầu lưỡi, mùi bông súng thơm hăng hắc, gợi nhớ cả một vùng trời nước mênh mông.

Cha tôi lúi húi dọn mâm. Cái mâm nhôm đã bạc màu, rỗ chỗ vì dùng lâu năm. Trên mâm chỉ vỏn vẹn ba món: đĩa rau luộc, nồi canh chua bông súng, và chén nước mắm me. Cơm trắng mỗi người một chén, bốc hơi nghi ngút. Tôi ngồi xuống, hít hà mùi thơm. Mẹ vừa xới cơm vừa cười: “Ăn đi con, rau vườn nhà ngọt lắm.”

Cả nhà quây quần bên mâm cơm. Cha gắp cho tôi một miếng cá rô, nhẹ nhàng: “Cá đồng, ngọt thịt, ăn với nước mắm me là hết sảy.” Tôi chấm miếng cá vào chén nước mắm, vị chua chua mặn mặn tan ra trên đầu lưỡi. Rau luộc mềm, ngọt, hơi béo béo. Canh chua bông súng uống một hơi, mát rượi cả cổ họng. Bữa cơm không thịt, nhưng sao mà ngon đến thế. Thiếu thốn đủ bề, tem phiếu chẳng mua được bao nhiêu, thế mà mẹ vẫn xoay xở, biến những thứ đồng nội, đồng ngoại thành những món ngon khó quên.

Tiếng nói cười râm ran. Cha kể chuyện đời xưa, mẹ kể chuyện chợ búa. Tôi và đứa em nhỏ cười khúc khích, quên hết những ngày tháng đói nghèo. Ngoài trời, hoàng hôn buông xuống, mặt sông tím ngắt. Ánh đèn dầu leo lét, hắt lên gương mặt mỗi người một thứ ánh sáng vàng ấm áp. Có những lúc tôi tự hỏi, không hiểu sao thời bao cấp thiếu thốn trăm bề, mà bữa cơm chiều nào cũng đầm ấm, cũng ngọt ngào như thế.

Bát canh chua vơi dần. Chén nước mắm me cũng cạn. Cha tôi kể chuyện con cá rô đồng, con bông súng, con cá linh – những thứ quà tặng của sông nước miền Tây, cho người nghèo một bữa cơm no. Mẹ nhìn chúng tôi, mắt bà ánh lên niềm vui giản dị. Tôi biết, mẹ hạnh phúc vì thấy chồng con ăn ngon miệng, dù chỉ là rau luộc, canh chua.

Bữa cơm tàn. Cả nhà quây quần thêm chút nữa, bên ấm trà nóng. Cha rót nước, mẹ bẻ cho chúng tôi từng miếng bánh tráng nướng. Tiếng cười vọng ra sông, hòa vào màn đêm lặng lẽ. Mẹ tôi – người đàn bà thời bao cấp – đã dạy cho tôi một bài học quý giá: thiếu thốn không làm nên nghèo khó, cái nghèo khó thực sự là khi không biết trân trọng những điều giản dị, và không biết dùng tình thương để lấp đầy những khoảng trống trong cuộc sống.

Những bữa cơm chiều không thịt ấy, sao mà thương nhớ đến tận bây giờ.