Tôi còn nhớ cái cảm giác buổi sáng tinh mơ, khi sương còn giăng mờ trên mặt sông, mẹ đã thức dậy. Tiếng kẽo kẹt của cánh cửa tre, tiếng nước giếng khua vào thùng nhôm, và rồi tiếng bước chân thoăn thoắt của mẹ trên nền đất nện. Mẹ xếp hàng từ khi trời còn nhá nhem, tay cầm xấp tem phiếu đã được tính toán kỹ càng từ đầu tháng. Cái xếp hàng ấy, nó như một nghi thức, một cuộc chiến không tiếng súng nhưng đầy căng thẳng. Ai cũng muốn mua được gạo ngon, đường trắng, dầu ăn trước khi hết hàng. Mẹ tôi đứng đó, lặng lẽ, đôi mắt nhìn về phía trước, tay siết chặt xấp tem phiếu đã sờn mép.

Tem phiếu thời ấy là tấm vé sống còn. Mỗi tháng, mẹ nhận về một tập giấy nhỏ, trên đó in những ô vuông, hình chữ nhật, ghi rõ “gạo 20kg”, “đường 500gr”, “dầu ăn 1 lít”. Nó mỏng manh, dễ rách, nhưng lại nặng tựa ngàn cân. Mẹ cất nó trong một cái hộp sắt cũ, dưới đáy hộp lót một mảnh vải khô. Cái hộp ấy, tôi chưa bao giờ thấy mẹ để ở chỗ dễ thấy. Nó nằm ở góc tủ, giữa những bộ quần áo lành lặn nhất, như một báu vật. Mỗi lần lấy tem ra, mẹ lại vuốt phẳng, đếm đi đếm lại, mắt như nhìn xuyên qua những con số khô khan để thấy bữa cơm của cả nhà.

Nhưng cái khó nhất không phải là có tem, mà là có tiền mua. Tiền công của ba mẹ làm hợp tác xã, khi về tay, đã vơi đi nhiều. Mẹ phải tính toán từng đồng. Vì thế, nồi cơm của mẹ luôn có sự pha trộn. Tôi nhớ nhất là nồi cơm độn khoai mì. Khoai mì mua từ ngoài chợ về, cả củ to, phải ngâm nước muối cho bớt độc. Mẹ ngồi xắt từng lát mỏng, trắng ngần, rồi trộn vào nồi cơm đang sôi. Cái mùi thơm của gạo mới quyện với cái ngọt bùi của khoai mì, bay ra từ chiếc nồi nhôm đen đủi, len lỏi khắp căn bếp nhỏ. Khi cơm chín, mẹ dùng đũa cả xới đều, những hạt gạo trắng tinh bám vào miếng khoai mì, tạo nên một hỗn hợp dẻo quánh. ăn vào, vị ngọt của khoai lan ra đầu lưỡi, vị béo của gạo, tất cả hòa quyện. Không có thịt cá, chỉ có muối mè hay một ít rau luộc, nhưng nó lại ngon đến lạ.

Rau tập tàng là món không thể thiếu. Mẹ ra vườn sau nhà, hái những lá me non, rau má, bông súng, càng cua, tất cả những thứ mọc dại mà mẹ biết là ăn được. Chỉ cần nhặt sạch, rửa qua nước giếng, rồi luộc lên. Một nồi rau tập tàng xanh mướt, bốc hơi nghi ngút. Chấm với nước mắm me, chua chua ngọt ngọt, mẹ bảo “ăn cho mát, cho dễ tiêu”. Có hôm, mẹ còn làm món cá kho tộ. Cá rô đồng kho với nước dừa, ớt hiểm, đường thắng. Con cá nhỏ xíu, nhưng kho đi kho lại, đến khi xương mềm nhũn, thấm đượm vị mặn ngọt. Chỉ một con cá nhỏ ấy, mẹ để dành cho ba, cho tôi, còn mẹ chỉ gắp một miếng nhỏ, chấm vào nước mắm, ăn với cơm độn.

Những bữa cơm như thế diễn ra dưới ánh đèn dầu leo lét. Cả nhà quây quần bên mâm cơm, tiếng đũa chạm vào bát, tiếng cười nói râm ran. Mẹ thường ngồi cuối mâm, mắt nhìn từng đứa con ăn, tay thoăn thoắt gắp cho tôi miếng cá, cho em miếng rau. Có khi, mẹ chỉ ăn cơm trắng, chấm với muối, để dành thức ăn cho con. Tôi hỏi mẹ sao không ăn, mẹ cười: “Mẹ no rồi, mẹ ăn lúc nãy rồi”. Tôi biết mẹ nói dối. Nhưng tôi không nói gì, chỉ im lặng, cố ăn thật nhanh để mẹ không phải ngồi chờ.

Cái đảm đang của mẹ không chỉ nằm ở những bữa cơm. Mẹ còn biết tận dụng mọi thứ. Vỏ khoai mì phơi khô làm củi đun. Nước vo gạo để tưới rau. Những mảnh vải vụn, mẹ ráp lại thành chiếc áo cho tôi mặc nhà. Cả chiếc áo của mẹ cũng vậy, mặc đi mặc lại, vai áo đã sờn, mẹ vá đi vá lại. Tôi thấy mẹ đứng trước gương, ngắm nhìn chiếc áo, rồi mỉm cười. Nụ cười ấy, nó chứa đựng cả một trời thương yêu.

Những năm tháng khó khăn ấy, mẹ như sợi dây thừng bền chặt, giữ cho gia đình không bị cuốn đi. Mẹ không than vãn, không oán trách. Mẹ chỉ lặng lẽ làm, lặng lẽ chịu đựng. Cái chắt chiu của mẹ không phải là keo kiệt, mà là tình yêu thương được đo đếm bằng từng hạt gạo, từng giọt dầu. Nó là thứ gia vị đặc biệt nhất, làm nên hương vị của những bữa cơm thời bao cấp. Đến bây giờ, khi đã có đủ đầy, tôi vẫn nhớ mãi cái vị ngọt của nồi cơm độn khoai mì, cái vị chua của rau tập tàng. Bởi trong đó, có bóng dáng của mẹ, có cả một trời thương nhớ.