Hùng kinh chi cố, nhiều phương rất kỳ.

Cho hay mấy bậc thần y,

Để kinh sách lại thiếu gì ngoại khoa.

Đan Khê sau nhóm các nhà,

Bổ di một bộ ngoại khoa thêm rành.

Khuyên ngươi gắng đọc Nội kinh,

Sờ sâu, mò kín, tỏ tình ngoài, trong.

Ngư rằng: Kìa bốn lầu song,

Chưa hay bốn ấy để phòng coi chi?

Dẫn rằng: Tâm pháp nhà y,

Vọng, văn, vấn, thiết, chữ ghi bốn lầu,

Vọng là xem sắc người đau,

Văn là nghe tiếng nói màu thấp cao,

Vấn là hỏi chứng làm sao,

Thiết là coi mạch bộ nào thật hư.

Sau rồi thong thả học sư,

Bốn lời yếu quyết ta chừ đọc cho.

Quan hình sát sắc (Xem hình dáng, xét khí sắc)

Dịch nghĩa:

Thứ nhất là xem thần khí, sắc của người bệnh,

Xem nhuận hay khô, gầy hay béo, dậy cùng nằm thế nào.

Nhuận thì sống, khô thì chết, béo là thực,

Gầy là hư yếu, xưa nay vẫn truyền.

Lom khom là trong lưng đau, nhìn biết ngay.

Chau mày là nhức đầu, chóng mặt.

Tay không nhấc lên được là vai và lưng đau.

Bước đi khó nhọc là đau trong khoảng ống chân,

Chắp tay đè trước ngực là trong ngực đau,

Đè trước rốn là đau trong vùng bụng,

Trở dậy không ngủ được là đờm và nhiệt;

Thích ngủ là vì lạnh và hư khiến nên,

Quay mặt vào vách nằm co ro, phần nhiều là vì lạnh.

Ngửa mặt nằm sóng soải là vì bị nóng nung nấu.

Mặt, trên người và con mắt có màu vàng là bị bệnh thấp nhiệt.

Môi xanh, mặt xạm đen cũng là bị lạnh như trên.

Thính thanh âm (Nghe giọng, xét tiếng cười)

Dịch nghĩa:

Thứ hai là nghe xem tiếng trong hay đục;

Xét xem người bệnh nói thật hay nói xàm.

Tiếng đục biết ngay là bị đờm vướng lấp;

Tiếng trong, đó là vì bị lạnh ở bên trong,

Lời nói rõ ràng thì không phải là thực nhiệt;

Nói bậy và kêu gào thì bệnh nhiệt đã sâu lắm rồi.

Nói chuyện ma quỷ, lại còn trèo tường, leo mái nhà,

Đó là ngực bụng có đọng đờm, gọi là bệnh điên.

Lại có thứ bệnh kéo dài đã lâu ngày,

Bỗng nhiên mất tiếng, thì mạng ôi thôi!

Vấn chứng (Hỏi chứng lạnh)

Dịch nghĩa:

Thử hỏi đầu mình có đau hay không,

Nóng lạnh không ngớt thì rõ ràng là bệnh ngoại cảm.

Bàn tay nóng, ăn không biết ngon,

Đó là nội thương vì ăn uống hay nhọc mệt quá sức.

Trong lòng bồn chồn lại thêm bị ho,

Người gầy gò, đó là chứng âm hư hỏa động.

Trừ ba chứng ấy ra, còn thì các chứng khác,

Như sốt rét, kiết lỵ đều có tên.

Từ đầu tới chân phải hỏi cho rõ.

Chứng bệnh tương tự, cần nghe cho cặn kẽ.

Tạng phủ định vị (Xác định vị trí các tạng phủ)

Dịch nghĩa:

Tay trái là tim, ruột non, gan, mật, thận;

Tay phải là phổi, ruột già, lá lách, dạ dày và mệnh môn.

Tim và ruột non ứng với bộ Thốn tay trái.

Gan, mật cùng hội về bộ Quan tay trái.

Mạch thận nguyên ở bộ Xích tay trái.

Bàng quang là phủ của thận cũng ở đấy.

Phổi cùng ruột già ứng với bộ Thốn tay phải.

Lá lách, dạ dày xem ở bộ Quan tay phải.

Màng tim sóng đôi với tam tiêu, hợp với bộ Xích tay phải.

Đó là bí quyết cho kẻ mới học nghề y.

Tiều rằng: Xem bệnh tử sinh,

Phép ông nào trọn, xin rành dạy ta?

Dẫn rằng: Xưa có Thúc Hòa,

Xem hình, xét sắc, ít nhà dám chê.

Chẳng chờ miệng nói tai nghe,

Mấy mòi sống thác khôn che mắt thần.

Nay trau con mắt phong trần,

Coi lời ca quyết sáng ngần hơn châu.

Vương Thúc Hòa quan bệnh sinh tử hậu ca (Bài ca về phép xem triệu bệnh sống chết của Vương Thúc Hòa)

Dịch nghĩa:

Bệnh sắp khỏi, vè mắt có sắc vàng (vị khí đã lưu hành).

Vành quanh mắt thình lình trũng xuống, biết chắc là chết (ngũ tạng tuyệt).

Tai, mắt, mũi, miệng nổi sắc đen,

Đã lan vào đến miệng thì mười phần có đến tám là khó cứu (thận khí chế vi khí),

Mặt vàng, mắt xanh thường do uống rượu quá say,

Dể gió tà xông vào vị nên mất mạng (mộc khắc thổ).

Mặt đen, mắt trắng là mệnh môn hỏng.

Trong người lại thấy quá nhọc mệt, thì tám ngày chết.

Trên mặt thình lình thấy có sắc xanh,

Nếu như dần dần trở thành màu đen là chết, khó cứu (can và thận tuyệt).

Mặt đỏ, mắt trắng, lại thở khò khè thì rất đáng sợ,

Đợi qua mười ngày sẽ rõ sống hay chết (hỏa khắc kim).

Sắc vàng, đen, trắng nổi lên chạy vào mắt,

Vào cả mũi, miệng là có tai vạ (thận chế tỳ).

Nếu lại thêm mặt xanh, mắt vàng thì giờ Ngọ sẽ chết,

Còn lại thì cũng chỉ sống trong vài ngày là cùng (mộc khắc thổ).

Mắt không có tinh thần, lợi răng có sắc đen (tâm và can tuyệt).

Mặt trắng, mắt đen cũng là tai vạ (phế và thận tuyệt)

Miệng mở ra như miệng cá, không ngậm lại được (tỳ tuyệt),

Thở ra mà không hít vào thì mạng lên tiên (can và thận đã tuyệt trước).

Vai xo lên, mắt trợn ngược, môi khô,

Mặt sưng lên, mắt trợn ngược, môi khô,

Mặt sưng lên lại có sắc xám hay đen cũng khó thoát chết.

Nói xàm bậy bạ hay không nói gì,

Hơi thở nặng mùi như xác chết, biết là không thọ (tâm tuyệt).

Nhân trung đầy hết lên, miệng và môi xanh,

Nên biết là ba ngày mạng không còn (mộc khắc thổ).

Chỗ giáp lưỡng quyền (hai gò má) đỏ, là bệnh tim đã lâu.

Miệng há, thở ra thì mạng khó sống (tỳ và phế tuyệt).

Chân đau, ngón sưng, đầu gối sưng to như cái đấu,

Nên biết là khó giữ mạng sống trong mười ngày (tỳ tuyệt).

Gân cổ lỏng lẻo biết chắc là chết (mạch Đốc tuyệt).

Trong lòng bàn tay không còn ngấn vết cũng sống không lâu (màng tim tuyệt).

Môi xanh, mình lạnh, nước tiểu cứ són ra (bọng đái tuyệt).

Thấy đồ ăn thức uống thì quay mặt đi, hẹn trong bốn ngày sẽ chết (can tuyệt)

Móng chân, móng tay đều xanh đen,

Xương sống đau, lưng nặng, trở mình khó,

Đó là xương tuyệt, năm ngày rồi xem.

Mình nặng, nước tiểu đỏ lại són ra không ngớt,

Đó là thịt tuyệt, sáu ngày là chết.

Móng chân, móng tay xanh, thường chửi rủa la thét,

Đó là gân tuyệt, khó qua được chín ngày.

Tóc cứng như sợi gai, nửa ngày là chết (ruột non tuyệt).

Lần áo, nói chuyện chết, mười phần biết là hỏng (tâm tuyệt).

Ngư rằng: Mạch lý u vi,

Chưa hay hình trạng mạch đi ít nhiều?

Dẫn rằng: Tên mạch rất nhiều,

Hai mươi tám trang sách nêu rõ ràng.

Chẳng qua hai chữ âm dương,

Muốn cho phân biệt coi thường lề biên.

Chu mạch thể trạng (Hình trạng các mạch)

Dịch nghĩa:

Mạch Phù ấn xuống thấy yếu, nâng lên thấy mạnh,

Mạch Trầm ấn xuống thấy mạnh, nâng lên thì không thấy,

Mạch Trì, một hơi thở đến ba lượt.

Mạch Sác một hơi thở đến sáu lần.

Mạch Hoạt như chuỗi hạt trai và đi, lại mau,

Mạch Sắc đi lại vướng như róc da tre.

Mạch Đại ấn nổi thì đầy ngón tay, ấn chìm thì không có sức