Hôm đó là một chiều thứ Tư cuối tháng Ba, khi Minh nhắn cho An một tin nhắn duy nhất: "An ơi, mày có rảnh không? Tao bí rồi."

Chỉ vậy thôi. Không có dấu chấm than, không có emoji. Minh không bao giờ gõ nhiều hơn những gì cần thiết — đó là điều An biết rõ hơn ai. Và chính vì vậy, ba chữ "tao bí rồi" lại nặng hơn bất kỳ đoạn văn nào.

An nhìn màn hình điện thoại, tay đang cầm nửa ổ bánh mì chưa kịp cắn. Thư viện trường đang ở giờ cao điểm — tiếng lật trang, tiếng gõ phím, tiếng ai đó thở dài ở dãy bàn phía sau. An gõ lại: "Tao đang ở thư viện. Mày xuống đây đi."

Mười lăm phút sau, Minh xuất hiện ở cửa, tóc hơi rối, mặt có vẻ như vừa ngủ dậy mặc dù đã gần ba giờ chiều. Minh cầm laptop trên tay, đặt xuống bàn không một lời chào, mở thẳng file SPSS ra và xoay màn hình về phía An.

"Tao làm Cronbach's Alpha xong rồi. Nhưng bước phân tích nhân tố khám phá này tao không hiểu nó đang nói gì."

An nhìn vào bảng số liệu. Màn hình Minh đang mở là một ma trận tương quan dày đặc, những con số nhỏ li ti xếp thành hàng thành lối. An để ý thấy Minh đã thử chạy phân tích một lần rồi — kết quả hiển thị còn nguyên ở ô bên phải — nhưng hệ số tải nhân tố bị phân tán lung tung, không theo cấu trúc nào cả.

"Mày dùng phép xoay gì?" An hỏi.

"Varimax."

"Số lượng nhân tố mày để tự động hay đặt cố định?"

Minh nhìn lên, hơi ngần ngại. "Tự động."

An gật đầu, kéo ghế lại gần hơn. "Đó rồi. Mày thử đặt cố định ba nhân tố theo lý thuyết xem. Mô hình của mày có ba cấu trúc tiềm ẩn, không thể để phần mềm tự quyết."

Minh nhìn An với ánh mắt như muốn hỏi tại sao mày biết nhiều vậy, nhưng không nói ra. Thay vào đó, Minh kéo chuột lại, vào phần tùy chỉnh, gõ số ba vào ô nhân tố cố định. Nhấn OK.

Kết quả mới hiện ra. Lần này gọn hơn hẳn.

"Bây giờ mày nhìn vào hệ số tải," An nói, chỉ tay vào cột đầu tiên. "Những biến nào có hệ số lớn hơn 0.5 ở nhân tố một là thuộc về nhóm đó. Những biến vừa cao ở hai cột là biến cross-loading — phải xem lại."

"Vậy loại đi à?"

"Chưa chắc. Phải xem lại nội dung của biến đó có thực sự mơ hồ về mặt lý thuyết không. Không phải cứ cross-loading là loại."

Minh cau mày. "Nhưng thầy hướng dẫn của tao nói loại đi cho gọn."

"Thầy nói trong trường hợp nào?"

"Thầy nói... hệ số tải thấp thì loại."

"Cross-loading khác với hệ số tải thấp, Minh ơi." An quay sang, nhìn thẳng vào mắt Minh một giây rồi nhìn lại màn hình. "Một biến có thể tải cao ở hai nhân tố cùng lúc — đó là vấn đề thiết kế thang đo, không phải vấn đề thống kê đơn thuần."

"Tao hiểu rồi," Minh nói, nhưng giọng có vẻ không chắc lắm.

An biết cái giọng đó. Nó có nghĩa là Minh đang xử lý thông tin, chưa thật sự hiểu nhưng không muốn hỏi lại ngay. Đó là một trong những thói quen của Minh mà An đã học thuộc lòng từ năm nhất — hồi hai đứa còn ngồi cạnh nhau trong lớp Kinh tế vĩ mô, Minh hay gật đầu khi giảng viên giải thích rồi sau đó hỏi An lại hết từ đầu vào giờ giải lao.

An không nhắc điều đó. Chỉ nói tiếp: "Mày lấy biến này ra — biến số năm, câu hỏi về 'sự hỗ trợ từ đồng nghiệp'. Đọc lại nội dung câu hỏi cho tao nghe."

Minh kéo file Word lên, tìm đến phần thang đo, đọc: "'Tôi nhận được sự hỗ trợ từ đồng nghiệp khi gặp khó khăn trong công việc.' — Câu này sao lại cross-loading?"

"Vì câu này đo cả hai thứ cùng lúc: sự hỗ trợ xã hội và mức độ khó khăn công việc. Nó không thuộc hoàn toàn về nhân tố nào cả."

Minh im lặng một lúc. Bên ngoài cửa sổ thư viện, bóng chiều đang dài ra trên mặt sân trường. Ai đó đi qua hành lang, tiếng giày vang lên rồi tắt dần.

"Tao thấy tao thiết kế thang đo hơi ẩu," Minh nói, giọng nhỏ hơn.

"Thì sửa. Còn kịp."

"Thầy cho tao nộp bản hoàn chỉnh cuối tháng này."

"Vẫn còn kịp."

Minh nhìn An. Ánh nhìn đó kéo dài hơn một chút so với bình thường — An cảm nhận được mà không rõ tại sao. Rồi Minh quay lại máy, gõ ghi chú vào một file riêng.

Họ ngồi như vậy suốt gần hai tiếng. An giải thích từng bước một: kiểm định KMO và Bartlett, diễn giải phương sai giải thích được, đặt tên nhân tố dựa trên các biến quan sát. Minh ghi chép, hỏi lại, đôi lần cãi lại — đặc biệt là đoạn đặt tên nhân tố.

"Tao muốn đặt là 'Gắn kết tổ chức' chứ không phải 'Cam kết cảm xúc'," Minh nói, giọng kiên quyết.

"Hai cái đó khác nhau đó."

"Nhưng trong bài tao, ý nghĩa nó gần hơn với gắn kết."

"Mày đọc lại định nghĩa gắn kết tổ chức theo Meyer và Allen chưa? Họ chia ra ba thành phần, mày đang chỉ đo một."

"Tao biết. Nhưng trong bối cảnh Việt Nam—"

"Thì mày phải lập luận điều đó trong phần thảo luận, không phải tự ý đổi tên nhân tố mà không giải thích."

Minh dừng lại. Nhìn An. Rồi gõ thêm vào phần ghi chú: "Lập luận bối cảnh Việt Nam — phần 4.3."

An nhìn dòng chữ đó và cảm thấy một thứ gì đó ấm lên ở ngực. Không phải vì Minh đã đồng ý — mà vì Minh đã ghi lại. Vì Minh lắng nghe, dù có cãi. Đây là điều An thích nhất ở Minh — không phải sự đồng thuận, mà là sự nghiêm túc.

Bốn giờ rưỡi chiều, thư viện bắt đầu thưa người. Ánh đèn huỳnh quang vàng hơn trong bóng chiều tà ngoài cửa sổ. An đã giải thích xong phần phân tích nhân tố, đã chỉ Minh cách trình bày bảng kết quả trong Word, đã review qua phần diễn giải.

Đáng lẽ An đứng dậy lúc này. Đáng lẽ chỉ cần nói "Thôi mày tự làm tiếp đi, tao về" và mọi thứ sẽ gọn gàng, đơn giản.

Nhưng An không đứng dậy.

"Tiếp theo là phân tích hồi quy," An nói. "Mày đã chạy chưa?"

Minh lắc đầu. "Chưa. Tao tưởng hôm nay chỉ cần làm phần nhân tố thôi."

"Để tao chỉ luôn. Hai phần này liên quan nhau, làm lúc này cho hiểu nguyên lý."

Minh nhìn An một thoáng, rồi mở phần mềm lên. Không hỏi tại sao An muốn làm thêm. Không nói "thôi hôm nay vậy được rồi". Chỉ mở phần mềm lên.

Và An ngồi lại.

Kéo ghế lại gần hơn một chút nữa. Màn hình laptop nhỏ của Minh đặt giữa bàn, cả hai phải nghiêng đầu về phía nhau để nhìn cùng một lúc. Tóc Minh thoảng mùi dầu gội quen thuộc — thứ mùi An đã ngửi biết bao lần trong những buổi làm bài nhóm, những lần cùng ngồi ôn thi đến khuya ở phòng ký túc xá.

Lần này An cũng ngửi thấy. Nhưng lần này An để ý.

Câu hỏi xuất hiện trong đầu An đột ngột, không báo trước. Không phải câu hỏi về phân tích hồi quy. Là câu hỏi về buổi chiều này — tại sao An không về, tại sao An cứ tìm lý do để giải thích thêm, chỉ thêm, ngồi thêm.

An biết câu trả lời. Đã biết từ một lúc rồi, thực ra — chỉ là không chịu nhìn thẳng vào nó.

Bởi vì khi chỉ có hai người và một bài toán cần giải, khi Minh cau mày nhìn màn hình rồi quay sang hỏi An với ánh mắt tin tưởng tuyệt đối đó — An cảm thấy mình ở đúng chỗ. Không phải theo nghĩa địa lý. Là theo nghĩa khác, thứ mà An chưa biết gọi bằng từ gì.

"Mày ổn không?" Minh hỏi, không nhìn lên khỏi màn hình.

"Ổn. Sao vậy?"

"Mày im bất thường."

An cười. "Tao đang nghĩ cách giải thích VIF cho mày hiểu mà không cần mày phải biết ma trận nghịch đảo."

Minh gừ một tiếng. "Tao biết ma trận nghịch đảo."

"Mày biết tên nó."

"Tao biết công thức."

"Mày biết gõ công thức vào máy tính."

Minh quay sang nhìn An, mắt hơi nheo lại. Rồi cười — nụ cười nhỏ, kiểu Minh cười khi bị bắt bài nhưng không thèm chối. "Thôi được. Mày giải thích đi."

An giải thích. Minh lắng nghe. Bên ngoài cửa sổ, trời đã sẫm màu hơn, những ngọn đèn đường bắt đầu bật lên dọc con đường trước thư viện.

Họ ngồi đến gần sáu giờ tối. Đến khi thư viện chuẩn bị đóng cửa, đến khi bảo vệ đi qua nhắc nhở lần thứ hai.

Lúc ra về, hai đứa đi bộ ra cổng trong im lặng. Không phải im lặng khó chịu — là kiểu im lặng của hai người vừa làm xong một việc nặng, cùng nhau, và chưa cần phải nói gì thêm.

Trước khi rẽ sang hai hướng khác nhau, Minh dừng lại. "Này."

An quay lại.

"Cảm ơn mày. Thật sự." Minh nói, không có gì thêm vào sau câu đó. Không có "lần sau tao mời mày ăn" hay "mày tốt thiệt". Chỉ là lời cảm ơn, thẳng và đầy đủ như chính Minh vậy.

An gật đầu. "Về đi. Mày còn phải sửa thang đo đêm nay."

Minh cười, rồi đi.

An đứng nhìn theo cho đến khi bóng Minh khuất sau góc cây xanh cuối đường. Buổi chiều hôm đó còn đọng lại như một thứ gì đó chưa tan — mùi dầu gội, tiếng gõ phím, ánh đèn huỳnh quang vàng vọt, và câu hỏi mà An đã không trả lời thật lòng với chính mình.

An biết rồi. Nhưng biết và chịu nhìn thẳng vào — là hai việc khác nhau.

Và tối hôm đó, một mình trong phòng, An mở file luận văn của mình ra nhìn — rồi không gõ thêm được chữ nào.