Trong tất cả những điều dân gian dặn nhau về ma quỷ, có một câu ngắn nhất và khó làm nhất.

Đừng nhìn nó.

Nó không thấy bạn đâu — trừ khi bạn nhìn nó.

*

Khoma Brut là sinh viên trường dòng ở Kyiv, lớp triết.

Chàng to con, tính xuề xòa, thích tẩu thuốc và thích rượu, học hành vừa đủ để không bị đuổi. Nghỉ hè, đám sinh viên tỏa về các làng, hát thánh ca đổi lấy bánh mì, ngủ nhờ đâu cũng được.

Đi cùng chàng có Khalyava lớp thần học, hay thó đồ vặt, và Tiberiy Gorobets lớp hùng biện, còn bé mà đã tập hút thuốc.

Đêm ấy ba người lạc đường trong thảo nguyên. Không trăng. Cỏ cao ngang ngực. Đi mãi, thấy một trang trại nhỏ có ánh đèn.

Chủ nhà là một bà lão. Bà cho họ ngủ, nhưng bắt mỗi người một xó riêng. Khoma bị đẩy ra chuồng cừu.

*

Chàng vừa chợp mắt thì bà lão vào.

Chuyện xảy ra sau đó, Gogol kể như kể một cơn mê: chàng không nhúc nhích được, không kêu được; rồi chàng thấy mình chạy — chạy trên thảo nguyên, chân không chạm đất, cỏ lướt dưới bụng, và trên lưng chàng có người ngồi.

Chàng nhìn xuống cỏ và thấy nước. Trong nước có mặt trăng, và có mặt chàng, và có gương mặt bà lão nhìn lại.

Chàng đọc tất cả những lời kinh chàng còn nhớ. Chỉ có thế. Đến lúc trời hửng, chàng thoát ra được, và người nằm trên cỏ sau lưng chàng không còn là bà lão nữa, mà là một thiếu nữ, tóc xõa, đẹp đến mức chàng sợ hơn cả lúc bị cưỡi.

Khoma bỏ chạy về Kyiv. Chàng không kể với ai.

*

Vài hôm sau, ông hiệu trưởng gọi chàng lên.

Có xe ngựa từ một làng xa tới, kèm mấy người Cossack lực lưỡng. Ông trưởng làng giàu nhất vùng có con gái duy nhất vừa qua đời. Trước khi đi, cô dặn lại một điều, và chỉ một điều.

Cô muốn ba đêm liền có sinh viên trường dòng Khoma Brut đọc kinh bên quan tài mình.

Cô gọi đúng tên chàng.

Khoma xin từ chối. Người ta không hỏi ý chàng. Người ta đưa chàng lên xe.

*

Nhà thờ gỗ ở rìa làng, cũ, lâu không dùng, tường mọc rêu, tượng thánh xỉn màu khói nến.

Đêm thứ nhất, người ta dẫn chàng vào, để lại một bó nến và một cỗ quan tài giữa gian, rồi khóa cửa ngoài.

Khoma nhìn mặt người nằm trong quan tài, và biết chắc điều chàng đã sợ suốt chặng đường: chính là gương mặt trên thảo nguyên.

Chàng lấy phấn thánh, vạch một vòng tròn quanh chỗ mình đứng. Chàng bước vào giữa vòng. Chàng bắt đầu đọc, thật to, để nghe tiếng chính mình.

*

Nến cháy. Sáp chảy. Bóng các cột gỗ nghiêng dài trên tường.

Rồi có tiếng.

Không phải tiếng bước chân. Là tiếng gỗ — tiếng một vật nặng cựa mình, thứ tiếng mà đồ đạc trong nhà không được phép phát ra.

Khoma không ngẩng lên. Chàng đọc to hơn.

Chàng nghe tiếng gì đó đi vòng quanh gian nhà thờ, chậm rãi, lượt này qua lượt khác, sát ngoài vòng phấn. Chàng nghe nó dừng lại. Chàng nghe nó thở, hoặc chàng tưởng thế.

Nó ở rất gần. Nhưng nó lần tìm hai bên, phía sau, phía trên — như người mò trong bóng tối.

Nó không thấy chàng.

Gà gáy. Mọi thứ trở lại chỗ cũ.

*

Sáng ra chàng ăn khỏe, uống nhiều, cười to với đám gia nhân, xin ông trưởng làng cho về. Ông trưởng làng bảo: hết ba đêm.

Chàng nhảy múa giữa sân cho quên. Không quên được.

*

Đêm thứ hai, nến lụi nhanh hơn. Ánh sáng co lại quanh chân chàng.

Lần này có tiếng gọi. Có tiếng gõ ở cửa sổ, ở tường, ở cả những chỗ không có gì để gõ. Có cả tiếng của những kẻ chàng không nhìn thấy: chúng bay quanh, đập cánh, va vào nhau trong bóng tối trên đầu chàng, và chúng gọi nhau đi tìm.

Vòng phấn giữ. Không đứa nào bước qua được.

Đến gà gáy, nhà thờ lại rỗng.

Sáng hôm ấy đám gia nhân nhìn Khoma và im bặt. Tóc chàng đã bạc mất một nửa.

*

Đêm thứ ba, chàng biết mình không nên đến, và chàng vẫn đến.

Chàng vạch vòng phấn dày hơn. Chàng đọc không nghỉ.

Đêm ấy cả nhà thờ đầy. Chàng nghe tiếng chân, tiếng cào, tiếng thứ gì đó trượt trên tường, tiếng cánh, tiếng những thứ không có tên đi vòng quanh vòng phấn của chàng, gần đến mức chàng cảm được hơi lạnh của chúng trên gáy.

Không đứa nào thấy chàng. Chàng nghe chúng cãi nhau vì điều đó.

Rồi có một giọng vang lên trên tất cả, và cả nhà thờ im phắc.

*

Chàng nghe tiếng chân nặng đi vào — nặng và chậm, như đất bước.

Gogol tả Viy bằng vài dòng thôi: một kẻ thấp, lùn tịt, toàn thân như đắp bằng đất đen, chân tay xù xì như rễ cây, mặt sắt. Và mí mắt của hắn dài chấm đất.

Hắn không tự mở mắt được. Hắn phải có người nâng mí lên hộ.

Bọn kia xúm vào.

Khoma nhắm mắt. Chàng nghe rất rõ giọng trong đầu mình — giọng của chính chàng, hoặc của ai đó — bảo: đừng nhìn.

Chàng đọc kinh. Chàng đọc. Chàng gần đọc hết.

Rồi chàng mở mắt ra nhìn.

Và Viy giơ ngón tay sắt lên, chỉ thẳng vào chỗ chàng đứng, và nói:

*

Gà gáy — nhưng lần này gáy chậm hơn một nhịp.

Cả bầy nhào tới cửa sổ và cửa lớn để thoát ra, và không kịp. Chúng mắc lại trong khung cửa, trên bậu, giữa các ô kính, và ở nguyên đó.

Sáng hôm sau người ta đến mở khóa. Người ta gọi. Không ai đáp.

Không ai bước vào cả.

*

Sau đó không ai làm lễ ở nhà thờ ấy nữa.

Vài mùa trôi qua. Cỏ dại mọc kín lối. Rễ cây len vào bậc cửa, dây leo bò lên tường, phủ kín cửa sổ, rồi phủ kín cả mái. Từ ngoài đường cái, người ta chỉ còn thấy một khối xanh um giữa đồng, không nhận ra là nhà thờ nữa.

Trong quán rượu ở Kyiv, Khalyava và Tiberiy Gorobets ngồi nhắc lại chuyện bạn mình.

Tiberiy bảo: đằng nào thì chàng cũng chẳng làm gì nên tội.

Khalyava rót thêm một ly, và nói câu mà cả hai đều nghĩ từ nãy.

Nếu đêm ấy Khoma không sợ, thì hẳn đã không sao. Cái làm chàng ngã không phải là bọn kia.

Là chàng đã nhìn.

- Bestiary (M4): Viy — chúa tể của bầy quỷ trong truyện Gogol. Thân đắp đất đen, tay chân như rễ cây, mặt sắt, mí mắt dài chấm đất và phải có kẻ khác nâng lên. Sức mạnh của hắn không nằm ở tay chân mà nằm ở cái nhìn: hắn nhìn thấy thứ mọi kẻ khác không thấy, kể cả người đứng trong vòng phấn thánh. Nhưng hắn hoàn toàn bị động — hắn phải được dẫn tới, được nâng mí, và phải được nạn nhân nhìn lại thì mới có tác dụng. Vòng phấn thánh là lá chắn tuyệt đối với mọi kẻ khác, và vẫn tuyệt đối với Viy — cho tới khi người bên trong tự phá nó bằng ánh mắt của mình.

- So sánh đa văn hóa (M7): "Đừng quay lại nhìn" là một trong những cấm kỵ cổ nhất của loài người: Orpheus quay lại nhìn Eurydice ở cửa địa ngục (Hy Lạp), vợ ông Lót ngoái nhìn thành đang cháy (Cận Đông), Izanagi soi đèn nhìn Izanami ở Hoàng Tuyền (Nhật), và vô số dặn dò "đi đêm đừng ngoái đầu" trong dân gian Việt. Mô-típ "vòng tròn bảo hộ" cũng phổ quát: vòng phấn của pháp sư châu Âu, vòng gạo/vôi trong tang ma Đông Á, vạch ranh quanh nơi ngủ trong nhiều truyền thống. Điểm chung: sức mạnh của bùa chú không nằm ở vật liệu, mà ở kỷ luật của người bên trong. Sinh vật mí mắt sụp cần người nâng lên còn có họ hàng ở dân gian Ireland (Balor mắt độc, phải có bốn người nâng mí) — Gogol có thể trùng hợp, có thể không.

- Ghi chú tư liệu: Bản kể lại theo Viy của Nikolai Gogol, in trong tập Mirgorod (1835), nay thuộc public domain. Các chi tiết cốt lõi đều có trong nguyên tác: ba sinh viên Khoma Brut / Khalyava / Tiberiy Gorobets, đêm ở trang trại, chuyến bay trên thảo nguyên, lời trăng trối gọi đích danh Khoma, ba đêm trong nhà thờ gỗ, vòng phấn, tóc bạc nửa đầu sau đêm thứ hai, lệnh "gọi Viy", mí mắt chấm đất, câu "Nó kia rồi", bầy quỷ mắc kẹt trong khung cửa vì gà gáy muộn, nhà thờ bỏ hoang cỏ phủ kín, và đoạn kết ở quán rượu. Gogol tự chú thích rằng Viy là "thủ lĩnh của bọn gnome" trong truyền thuyết dân gian Ukraina và ông chỉ chép lại — nhưng giới nghiên cứu văn học chưa tìm được nguồn dân gian độc lập nào chép tên Viy trước Gogol, nên rất có thể đây là sáng tạo của nhà văn dựng trên các mô-típ dân gian có thật. Bản kể này lược hoàn toàn đoạn kết của Khoma trong nguyên tác và thay bằng cách kể ước lệ.