Bạn đã bao giờ leo cầu thang xoắn trong một ngọn tháp cổ, leo mãi trong bóng tối, rồi bước hụt một bước — vì bậc thang cuối cùng dẫn thẳng ra khoảng không?

Lafcadio Hearn nói rằng đọc phải một truyện xưa bỏ dở thì cảm giác đúng như thế.

Và ông kể cho ta nghe một truyện như thế.

*

Chuyện xảy ra vào ngày mồng bốn tháng Giêng, năm Thiên Hòa thứ tư — tức cách nay chừng hơn ba trăm năm.

Lãnh chúa Nakagawa Sado trên đường đi chúc Tết, dừng chân cùng đoàn tùy tùng ở một quán trà tại Hakusan, khu Hongō, kinh thành Edo.

Trời tháng Giêng lạnh. Cả đoàn vào nghỉ, cởi bớt áo, hơ tay.

Trong đoàn có một wakatō — một cận vệ trẻ — tên là Sekinai.

Anh khát. Anh xin một bát nước.

*

Anh bưng bát lên.

Rồi anh dừng lại.

Trong lòng bát, trên mặt nước phẳng, có một khuôn mặt đang nhìn anh.

Không phải mặt anh.

Đó là mặt một võ sĩ trẻ, tóc búi gọn, nét rất rõ — rõ đến mức Sekinai thấy được cả ánh mắt. Và khuôn mặt ấy đang ngước lên nhìn anh, chăm chú.

Sekinai ngẩng đầu.

Trên đầu anh không có gì cả. Không xà nhà nào có ai ngồi. Không ai đứng sau lưng. Gian quán vẫn thế, người trong đoàn vẫn nói chuyện, không ai để ý gì.

Anh nhìn xuống bát.

Khuôn mặt vẫn ở đó. Vẫn nhìn anh.

*

Sekinai hắt nước đi.

Anh hắt mạnh, ra tận sân, rồi rót bát khác.

Anh nhìn xuống.

Khuôn mặt lại ở đó.

Anh hắt đi lần nữa. Rót lần nữa. Lần này anh súc bát thật kỹ trước khi rót, tay hơi run.

Khuôn mặt ở đó. Bình thản. Kiên nhẫn. Nhìn anh.

Không nói. Không dọa. Chỉ nhìn.

Sekinai đứng đó một lúc, giữa tiếng cười nói của đồng đội, một mình với cái bát trong tay.

Rồi anh làm một việc mà về sau không ai giải thích nổi.

Anh bưng bát lên — và uống cạn. Uống một hơi, dứt khoát, như thể để chứng minh với chính mình rằng anh không sợ.

Anh uống cả nước lẫn khuôn mặt trong đó.

*

Hearn dừng lại ở đây một nhịp, và hỏi người đọc một câu:

Uống một hồn ma — chẳng phải là một việc kỳ lạ hay sao?

*

Chiều tối hôm ấy, Sekinai trực gác tại tư dinh của chủ mình.

Đêm yên. Đèn thấp. Anh ngồi một mình trong phòng trực.

Rồi có người bước vào.

Một võ sĩ trẻ. Ngồi xuống trước mặt anh. Mỉm cười.

Sekinai biết ngay khuôn mặt ấy. Anh đã nhìn nó ba lần trong một cái bát.

"Ngươi là ai?" Sekinai hỏi. "Vào đây bằng đường nào?"

"Ta là Shikibu Heinai," người kia đáp, giọng nhã nhặn. "Người mà ngươi đã gặp sáng nay."

Sekinai rút kiếm và chém.

Nhát chém nhanh, thẳng, đúng bài — nhát chém của một người được huấn luyện kỹ.

Nó chém vào không khí.

Người kia đã lệch sang bên, rồi lùi về phía vách, rồi đi xuyên qua vách — như người ta đi qua một tấm màn.

Sekinai gọi người. Đèn được đốt. Cả tư dinh bị lục soát. Vách tường nguyên vẹn, không một vết kiếm, không một dấu chân. Không có ai.

Người ta nhìn anh với vẻ khó xử. Anh không nói thêm.

*

Đêm ấy, khuya hơn nữa, Sekinai lại ngồi gác.

Ba người đàn ông bước vào.

Cả ba mặc lễ phục, đi đứng đàng hoàng, ngồi xuống trước mặt anh và cúi chào rất đúng phép.

"Chúng tôi là gia thần của Shikibu Heinai," một người nói. "Tôi là Matsuoka Bungō. Đây là Tsuchibashi Hisanori. Và đây là Okamura Heiroku."

Giọng người ấy vẫn ôn tồn.

"Chúng tôi tới để cảm ơn ngài. Sáng nay ngài đã ra tay với chủ nhân chúng tôi. Vết thương không nhẹ, nên ngài ấy đã đi nghỉ ở suối nước nóng vùng Izu để dưỡng. Nhưng ngài yên tâm — ngài ấy sẽ khỏi. Và khi khỏi, ngài ấy sẽ trở về."

Người ấy nói tiếp, vẫn nhã nhặn như cũ:

"Ngày mười sáu tháng sau. Ngài ấy sẽ về, và sẽ đền đáp ngài xứng đáng."

Sekinai chồm dậy, chém.

Ba người rút lui — không hoảng, không vội — men theo vách phòng. Anh đâm tới. Anh đâm lần nữa.

Rồi cả ba tan vào bức vách và biến mất.

*

Và câu chuyện dừng lại ở đó.

Không phải dừng vì hay. Dừng vì hết. Người chép truyện xưa buông bút ngay chỗ ấy, không viết thêm một chữ nào.

Ngày mười sáu tháng sau, không ai biết chuyện gì xảy ra. Không ai biết Shikibu Heinai có trở về hay không, và nếu về thì "đền đáp xứng đáng" nghĩa là gì. Không ai biết Sekinai sống được bao lâu nữa, hay anh đã dọn nhà, hay anh đã ngồi chờ suốt một tháng với thanh kiếm đặt ngang gối.

Hearn thú nhận rằng ông nghĩ ra được vài cái kết. Cái nào cũng hợp lý. Và cái nào cũng dở — vì kết nào cũng làm hỏng đúng cái thứ khiến truyện này ở lại trong đầu người đọc.

Rồi ông đặt câu hỏi thật sự của mình, câu hỏi mà cả truyện chỉ để dẫn tới:

Chuyện gì xảy ra với một người đã nuốt vào bụng linh hồn của kẻ khác?

*

Ta quen với truyện ma có kết. Con ma được siêu độ, hoặc kẻ ác bị trừng phạt, hoặc chí ít cũng có một dòng cho biết người ta chết hay sống. Kết thúc là cách người kể chuyện đóng cửa lại và bảo ta rằng bây giờ về nhà được rồi.

"Chuyện trong bát trà" không đóng cửa.

Nó bỏ ta lại giữa đêm mười lăm, với một lời hẹn cho ngày mười sáu.

Và có lẽ đó chính là cái kết — cái kết duy nhất mà một truyện như thế này có thể có. Vì con ma trong truyện không hiện ra để dọa ai. Nó chỉ nhìn, chỉ chào, chỉ báo trước một cái hẹn, rồi để cái hẹn đó treo lơ lửng mãi mãi.

Một món nợ chưa đòi thì vẫn là món nợ.

Một truyện chưa kết thì vẫn là một truyện chưa dứt.

Và chừng nào còn người đọc tới dòng cuối cùng rồi ngẩng lên, ngày mười sáu ấy vẫn chưa tới.

- Bestiary (M4): Đây không phải một loài ma có tên trong sách yêu quái. Nó thuộc hạng bōrei — vong hồn quay lại đòi món nợ chưa xong. Điều làm nó khác biệt: nó không ở nghĩa địa, không ở nhà hoang, không ở dốc vắng. Nó ở trong một bát nước sạch giữa ban ngày, giữa một quán trà đông người, giữa dịp Tết. Nơi trú của nó là mặt phản chiếu — nước, gương, mặt kính. Và cách nó xâm nhập cũng không giống ai: không phải nó tấn công, mà là nạn nhân tự nuốt nó vào. Dân gian tránh bằng một quy tắc rất cũ và rất phổ biến: thấy cái gì lạ trong nước hay trong gương thì đổ đi, che lại, đừng nhìn lâu, và tuyệt đối đừng thách thức nó.

- So sánh đa văn hóa (M7): Mô-típ "hồn ma trú trong mặt phản chiếu" có mặt gần như mọi nơi: tục che gương trong nhà có tang ở châu Âu và ở nhiều vùng Việt Nam, nỗi sợ Narcissus soi mặt xuống nước trong thần thoại Hy Lạp, hay tín ngưỡng cho rằng bóng và hình phản chiếu chính là một phần linh hồn người. Mô-típ "hồn đòi nợ, hẹn ngày quay lại" thì gặp ở khắp châu Á — ma đòi nợ trong truyện Trung Hoa (Liêu Trai chí dị), oan hồn báo oán trong truyện Nôm Việt Nam — và ở phương Tây là hồn ma Banquo hiện lên giữa bữa tiệc trong Macbeth, hay lời hẹn của bức tượng đá trong truyền thuyết Don Juan: "Ngày mai ta sẽ tới ăn tối cùng ngươi." Điểm chung: nỗi sợ không nằm ở lúc ma hiện ra, mà ở khoảng thời gian giữa lời hẹn và ngày hẹn.

- Ghi chú tư liệu: Truyện in trong Kwaidan (1904), phần cuối tập. Hearn nói rõ ông dịch lại từ một hợp tuyển truyện lạ của Nhật và giữ nguyên trạng thái dở dang của nguyên bản — đây là chọn lựa có chủ ý của ông, không phải bản in thiếu. Đoạn mở đầu về cầu thang tháp cổ dẫn ra khoảng không và đoạn bàn luận cuối truyện là văn của chính Hearn, không phải dân gian. Tên các nhân vật, niên hiệu và địa danh giữ theo bản Hearn; những chi tiết mà bản kể này không chắc chắn — chẳng hạn tên chính xác của hợp tuyển gốc và số phận về sau của Sekinai — đã được lược bỏ thay vì phỏng đoán, đúng tinh thần của một truyện cố ý không có kết.