Bức ảnh ma nổi tiếng nhất thế giới được chụp vào một buổi chiều thứ Bảy, hoàn toàn tình cờ, bởi hai người đang bận chụp cầu thang.

*

Raynham Hall nằm ở hạt Norfolk, miền đông nước Anh. Một tòa dinh thự gạch đỏ xây từ thế kỷ 17, mái dốc, ống khói cao, cửa sổ nhiều ô vuông nhỏ.

Bên ngoài là bãi cỏ rộng và những hàng sồi già. Bên trong là thứ mà mọi tòa nhà kiểu ấy đều có: hành lang dài quá mức cần thiết, trần cao quá mức cần thiết, và một cầu thang gỗ lớn dẫn lên tầng trên, rộng đến mức bốn người có thể sóng vai đi lên cùng lúc.

Mùa đông, dinh thự lạnh theo một kiểu riêng. Không phải cái lạnh của gió. Là cái lạnh ngấm ra từ tường gạch dày, mang theo mùi ẩm, mùi gỗ cũ, mùi sáp nến đã tắt từ lâu.

*

Truyền thuyết địa phương gọi bà là Người Đàn Bà Áo Nâu — The Brown Lady.

Người ta bảo bà mặc áo gấm màu nâu, kiểu áo dài quét đất của giới quý tộc thế kỷ 18. Bà đi trên cầu thang lớn, hoặc dọc hành lang tầng trên, thường vào ban đêm, và luôn luôn theo cùng một hướng.

Dân vùng này gắn bóng ấy với Dorothy Walpole, một phụ nữ quý tộc từng sống trong nhà, em gái của Robert Walpole và là vợ của chủ nhân Raynham Hall. Bà mất năm 1726.

Về những gì đã xảy ra với bà lúc sinh thời, các bản kể mâu thuẫn nhau, và phần lớn không có gì để kiểm chứng. Truyền thuyết thì kể một đằng; sổ sách gia tộc ghi bà qua đời vì bệnh.

Có lẽ nên dừng ở đó. Chuyện ma thường bắt đầu từ chỗ hồ sơ kết thúc.

*

Nhưng có một chi tiết mà mọi người kể lại đều nhắc, và nó là chi tiết khó chịu nhất.

Trên tường hành lang treo chân dung các đời chủ nhân. Sơn dầu, khung mạ, kích cỡ bằng người thật. Trong số đó, có bức vẽ một quý bà mặc áo gấm nâu.

Khách trọ ngủ lại Raynham Hall thường được dẫn đi xem tranh vào ban ngày. Ban ngày thì không sao. Ban ngày thì bức chân dung chỉ là một bức chân dung, hơi tối màu, hơi nghiêm nghị, giống hàng nghìn bức khác trong hàng nghìn dinh thự Anh.

Chỉ là ban đêm, nếu cầm nến đi ngang, người ta hay bước nhanh hơn một chút. Không ai giải thích được vì sao.

*

Nhân chứng nổi tiếng nhất là một người không hề định làm nhân chứng.

Frederick Marryat — thuyền trưởng Marryat — là sĩ quan hải quân Hoàng gia rồi trở thành nhà văn, tác giả của loạt tiểu thuyết phiêu lưu trên biển rất được ưa chuộng ở nước Anh đầu thế kỷ 19. Ông là kiểu người có thể kể lại một trận bão cấp mười bằng giọng như đang kể chuyện đi chợ.

Theo lời kể được ghi lại, Marryat đến trọ ở Raynham Hall và nghe chuyện Người Đàn Bà Áo Nâu. Ông không tin. Ông cho rằng bóng ma ấy chẳng qua là trò của bọn buôn lậu vùng Norfolk, dựng lên để dọa người ta tránh xa dinh thự và các lối đi quanh đó.

Nên ông xin ngủ lại đúng căn phòng có treo bức chân dung. Và ông mang theo một khẩu súng ngắn.

*

Đêm ấy, chuyện xảy ra ngoài hành lang.

Marryat cùng hai người bạn đang đi từ phòng này sang phòng khác, cầm nến. Ở đầu kia hành lang, một bóng người xuất hiện, tiến về phía họ, tay cầm đèn.

Ba người đàn ông nép vào sau một cánh cửa mở.

Bóng người đi tới. Marryat kể rằng khi đến ngang chỗ họ nấp, cái bóng ấy dừng lại. Quay đầu. Và nhìn thẳng vào ông — với một vẻ mặt mà nhiều thập niên sau ông vẫn không tìm được chữ nào để tả cho vừa, ngoài chữ "cười".

Ông bước ra và bắn.

Viên đạn đi xuyên qua chỗ cái bóng đứng và găm vào cánh cửa phía sau. Hành lang trống không. Không có ai cả.

*

Chuyện này đến với chúng ta qua một con đường cần nói rõ.

Marryat không tự viết nó ra thành sách. Người ghi lại là con gái ông, Florence Marryat, cũng là một nhà văn, trong quyển There is No Death xuất bản năm 1891 — nhiều thập niên sau khi sự việc được cho là đã xảy ra, và sau khi cha bà đã qua đời.

Nghĩa là: đây là lời kể của một người, được thuật lại bởi một người khác, viết ra rất lâu về sau, trong một quyển sách vốn được viết để bênh vực chuyện linh hồn có thật.

Điều đó không chứng minh câu chuyện là bịa. Nhưng nó nói rõ ta đang cầm loại tư liệu gì trên tay.

*

Rồi đến ngày 19 tháng 9 năm 1936.

Tạp chí Country Life — tờ tạp chí chuyên viết về dinh thự và đời sống thôn quê nước Anh — cử hai người tới Raynham Hall chụp ảnh nội thất. Một nhiếp ảnh gia tên Hubert C. Provand và người phụ tá Indre Shira.

Buổi chiều hôm ấy họ đang chụp cầu thang lớn. Provand cúi xuống máy ảnh, đầu chui dưới tấm vải đen. Shira đứng bên cạnh, cầm đèn flash.

Máy đã lấy nét. Mọi thứ bình thường.

*

Rồi Shira nói ông trông thấy một hình dạng mờ, hơi sáng, đang đi xuống các bậc thang.

Ông hét bảo Provand chụp ngay. Provand — theo lời kể, vẫn đang chúi đầu dưới tấm vải và không thấy gì — bấm máy. Đèn flash lóe.

Hai người tranh cãi ngay tại chỗ. Provand bảo chẳng có gì. Shira quả quyết là có.

Họ tráng phim ngay chiều hôm đó. Và trên tấm âm bản hiện ra, ở khoảng giữa cầu thang, một hình dạng trắng mờ có dáng người, đang ở tư thế như bước xuống.

*

Bức ảnh đăng trên Country Life số ra ngày 26 tháng 12 năm 1936.

Từ đó đến nay, nó là bức "ảnh ma" nổi tiếng nhất từng được chụp. Nó xuất hiện trong sách, trên báo, trong tài liệu truyền hình, và trên vô số màn hình của những người tra "ghost photo" lúc hai giờ sáng.

Và từ đó đến nay, nó chưa bao giờ được xác nhận.

*

Cần nói thẳng phần này, vì phần này quan trọng hơn phần rùng rợn.

Không có bằng chứng nào chứng minh bức ảnh là thật. Cũng không có bằng chứng dứt khoát nào chứng minh nó là giả.

Nhiều nhà nghiên cứu ảnh đã chỉ ra rằng hiệu ứng ấy có thể tạo ra bằng phơi sáng kép — chụp chồng hai lần lên cùng một tấm phim — hoặc bằng ánh sáng lọt vào máy, hoặc bằng vệt dầu mỡ trên ống kính, hoặc đơn giản bằng việc một người đi qua khung hình trong lúc màn trập còn mở. Có người còn cho rằng hình dạng ấy chỉ là ánh flash phản chiếu lên bậc thang và tay vịn.

Hai người chụp thì giữ nguyên lời khai của mình đến cuối đời.

Vậy nên câu trả lời trung thực nhất, sau chín mươi năm, vẫn là: không ai biết.

*

Ngày nay Raynham Hall vẫn là tư gia. Không mở cửa cho khách du lịch tự do. Không có bảng chỉ dẫn, không có quầy bán vé, không có cửa hàng lưu niệm bán móc khóa hình bóng ma.

Cầu thang lớn vẫn ở đó. Gỗ vẫn nứt tanh tách khi trời hanh, như mọi cầu thang gỗ ba trăm tuổi.

Và chuyện Người Đàn Bà Áo Nâu vẫn ở nguyên chỗ mà nó vốn thuộc về: giữa lời kể của một thuyền trưởng già, một tấm phim chưa ai giải thích xong, và một hành lang dài mà buổi tối thì hơi lạnh hơn phần còn lại của ngôi nhà.

Cũng có thể chẳng có gì trên cầu thang ấy cả.

Nhưng nếu bạn phải đi lên đó một mình, cầm nến, lúc nửa đêm — hãy thành thật với chính mình về việc bạn có bước nhanh hơn bình thường hay không.

- Bestiary (M4): The Brown Lady (Người Đàn Bà Áo Nâu) — Loại: hồn ma dinh thự (residual haunting theo cách phân loại của giới sưu tầm chuyện ma Anh: bóng lặp lại một hành trình cố định, không tương tác, không gây hại). Địa điểm: Raynham Hall, hạt Norfolk, Anh. Hình dạng: phụ nữ mặc áo gấm nâu kiểu thế kỷ 18. Lộ trình: cầu thang lớn và hành lang tầng trên, luôn cùng một hướng. Hoạt động: về đêm. Mức nguy hiểm: 0 — không có ghi nhận nào về việc gây hại. Tư liệu liên quan: lời kể Frederick Marryat (in năm 1891); ảnh chụp 19/9/1936, đăng Country Life 26/12/1936, chưa từng được xác nhận.

- So sánh đa văn hóa (M7): Mô-típ "quý bà đi lại trong nhà lớn" gần như là đặc sản của kiến trúc: cần có hành lang dài, cầu thang lớn và tường dày thì mới sinh ra loại ma này. Vì thế nước Anh đầy ma lâu đài (Hampton Court, Tháp London), Nhật Bản có ma ở dinh thự samurai (truyện Okiku và cái giếng đếm đĩa ở lâu đài Himeji), còn ma Việt Nam thì hiếm khi ở dinh thự — vì nhà Việt truyền thống thấp, mở, không có hành lang tối. Ma Việt cư ngụ ở cây đa, giếng nước, gốc gạo, ngã ba đường, bãi tha ma — tức ở ngoài trời và ở nơi công cộng, không phải trong nhà riêng. Một khác biệt nữa: ma dinh thự phương Tây thường vô danh hoặc chỉ được gán tên qua truyền thuyết, còn ma Việt gần như luôn có lai lịch, có tên, có người thân còn sống để mà về báo mộng. Về ảnh ma, hiện tượng cũng phổ biến toàn cầu từ khi có nhiếp ảnh — và ở đâu cũng vấp cùng một vấn đề: kỹ thuật phơi sáng của máy phim cũ tạo ra hình bóng mờ quá dễ dàng.

- Ghi chú tư liệu: Raynham Hall (Norfolk) là dinh thự có thật, xây thế kỷ 17, hiện vẫn là tư gia. Truyền thuyết địa phương gắn bóng ma với Dorothy Walpole (mất năm 1726); các chi tiết về cuộc đời bà trong dân gian mâu thuẫn nhau và không kiểm chứng được, nên bản kể này không thuật lại chúng. Lời kể của Frederick Marryat được con gái ông, Florence Marryat, in trong There is No Death (1891) — tức là ghi lại gián tiếp, rất lâu sau sự việc, trong một quyển sách có lập trường ủng hộ thuyết linh hồn; đây là hạn chế tư liệu cần nêu rõ. Bức ảnh do Hubert C. Provand và Indre Shira chụp ngày 19/9/1936 và đăng trên Country Life ngày 26/12/1936 là có thật; cho đến nay bức ảnh chưa bao giờ được xác nhận là thật, và cũng chưa bị chứng minh dứt khoát là giả. Các giả thuyết kỹ thuật (phơi sáng kép, ánh sáng lọt, phản chiếu flash) là suy đoán của giới nghiên cứu, không phải kết luận đã được chứng minh. Bản kể này không khẳng định ma có thật; nó thuật lại một truyền thuyết, một lời kể nhân chứng và một bức ảnh còn tranh cãi — ba thứ khác nhau, và người đọc nên giữ chúng tách bạch.