Có một xứ sở mà ở đó không có trường học, không có sách vở, và không ai bắt ai làm gì cả. Nghe thật tuyệt. Nghe tuyệt quá đến mức đáng ngờ.

Sau bao lần dại dột, Pinocchio đã ngoan lên thật. Nó đi học đều, chép bài sạch sẽ, thầy giáo khen, Tiên Tóc Xanh hứa rằng sáng mai — đúng sáng mai thôi — nó sẽ thôi làm rối gỗ mà trở thành một cậu bé thật.

Chiều hôm ấy, nó chạy đi rủ bạn bè tới dự tiệc mừng. Trên đường, nó gặp Bấc.

Bấc là đứa lười nhất lớp, mà cũng là đứa Pinocchio quý nhất. Cậu ta đang đứng nép trong góc tường, mặt hớn hở lạ thường.

"Cậu chờ gì ở đây thế?" Pinocchio hỏi.

"Chờ xe. Nửa đêm nay tớ đi rồi."

"Đi đâu?"

"Đi tới Xứ Đồ Chơi." Bấc hạ giọng, mắt long lanh. "Đó là xứ đẹp nhất thế gian. Không trường học, không thầy giáo, không sách vở. Một tuần có sáu ngày thứ Năm và một ngày Chủ nhật. Nghỉ hè bắt đầu mùng một tháng Giêng và kết thúc ngày ba mươi mốt tháng Chạp."

Pinocchio nuốt nước bọt. "Nhưng... mai tớ thành người thật rồi."

"Thì đi chơi vài tháng, về vẫn thành người được mà."

Đúng nửa đêm, một cỗ xe lăn tới, kéo bởi mười hai đôi lừa nhỏ đi giày da trắng. Xe chật ních trẻ con, đứa nào cũng cười nói râm ran. Người đánh xe là một ông béo lùn, mặt tròn như quả táo, miệng lúc nào cũng nở nụ cười ngọt lịm.

"Còn chỗ không ạ?" Pinocchio hỏi, quên phắt lời hứa với Tiên.

"Cho cháu ngồi trên lưng con lừa đầu đàn," ông béo cười.

Khi Pinocchio trèo lên, con lừa nhỏ ấy bỗng quay đầu lại, và nó nói — nói bằng tiếng người, rất khẽ: "Tội nghiệp thằng ngốc. Mày sẽ hối hận đấy."

Pinocchio giật mình, nhưng chỉ một giây. Xe đã lăn bánh, tiếng cười của lũ trẻ át hết mọi thứ.

Xứ Đồ Chơi đúng như lời đồn. Phố xá đầy trẻ con: đứa đá bóng, đứa đánh đu, đứa cưỡi ngựa gỗ, đứa hò hét. Trường học bị lấy làm sân bóng, sách vở bị xé làm diều, chẳng người lớn nào cấm cản.

Pinocchio và Bấc chơi năm tháng liền. Năm tháng chỉ có cười, chỉ có nhảy, chỉ có ăn kẹo. Đó là những ngày vui nhất đời chúng.

Rồi một buổi sáng, Pinocchio thức dậy, đưa tay gãi đầu — và sững người.

Hai cái tai nó dài ngoẵng, phủ đầy lông.

Nó soi vào chậu nước. Hai tai lừa, dài và ngoe nguẩy.

Nó chạy sang nhà Bấc, và thấy Bấc đang đội một cái mũ vải to sụ chụp kín đầu. Bấc mở cửa, cũng thấy Pinocchio đội một cái mũ y hệt. Hai đứa nhìn nhau. Rồi cùng lúc, cả hai giật mũ của nhau ra.

Bốn cái tai lừa dựng đứng lên giữa phòng.

Hai đứa nhìn nhau một lúc — rồi ôm bụng cười ngặt nghẽo. Cười đến khi Bấc bỗng loạng choạng, mặt tái đi.

"Pinocchio... tớ không đứng thẳng được nữa..."

Cả hai ngã xuống bốn chân. Bàn tay hóa móng, lưng gù lên, mặt dài ra. Và tiếng cười của chúng biến thành tiếng "be-he, be-he" thảm thiết.

Đó là chuyện luôn xảy ra ở Xứ Đồ Chơi. Ông béo đánh xe đưa trẻ tới đó, nuôi chúng chơi cho đến khi chúng hóa thành lừa, rồi mang ra chợ bán. Đó là nghề của ông ta, và ông ta giàu vì nghề ấy.

Pinocchio bị bán cho một ông chủ gánh xiếc.

Ba tháng ròng, nó bị tập nhảy vòng, tập cúi chào khán giả. Đói thì ăn rơm, khát thì uống nước lã. Đêm nằm trong chuồng, nó nghĩ về Geppetto, về Tiên Tóc Xanh, và nó khóc — nhưng lừa thì không khóc thành tiếng được.

Một tối diễn, nó nhảy hụt, ngã sái chân, thành con lừa què. Ông chủ xiếc bán tống nó đi với giá rẻ mạt. Người mua định lấy da nó căng làm mặt trống, nên buộc đá vào cổ nó rồi ném xuống biển.

Nhưng dưới nước, phép màu của Tiên Tóc Xanh vẫn còn.

Bà sai một đàn cá bơi tới, rỉa hết lớp da lừa. Và khi lớp da cuối cùng biến mất, cái còn lại trồi lên mặt nước là một con rối gỗ — Pinocchio, đúng như xưa, cựa quậy và thở phào.

Nó bơi. Bơi mãi ra khơi.

Rồi mặt biển sẫm lại. Một bóng đen khổng lồ trườn tới, to như cả một ngọn núi biết bơi. Đó là con Cá Mập khổng lồ, con quái vật mà dân chài quanh vùng vẫn kể — người ta bảo bụng nó rộng bằng một cái nhà.

Nó há miệng. Nước cuộn vào. Và Pinocchio bị cuốn theo, tối sầm.

Trong bụng cá, tối như mực. Pinocchio dò dẫm bước đi, chân giẫm lên nước, tay quờ vào những mảnh gỗ thuyền vỡ.

Rồi nó thấy một đốm sáng nhỏ, xa xa.

Nó lần theo. Càng gần càng rõ: một ngọn nến leo lét đặt trên bàn, và bên bàn là một ông già tóc bạc, gầy guộc, đang ngồi ăn mấy con cá nhỏ.

Pinocchio đứng chết lặng.

"Cha ơi!"

Geppetto ngẩng lên. Cái đĩa trong tay ông rơi xuống. "Pinocchio? Con của cha?"

Hai cha con ôm nhau, khóc ròng. Ông già kể: từ ngày Pinocchio bỏ đi, ông đóng một chiếc thuyền nhỏ, chèo ra biển tìm con. Sóng đánh vỡ thuyền, con cá nuốt gọn cả người lẫn thuyền. Ông đã sống ở đây hai năm trời, nhờ mấy thùng lương khô từ một chiếc tàu buôn cũng bị nuốt vào.

"Ta phải ra ngoài, cha ạ," Pinocchio nói.

"Ra bằng lối nào? Cha già rồi, cha không biết bơi."

"Cha bám lên vai con."

Pinocchio đã dò kỹ. Con cá già ấy bị bệnh hen và ngủ há mồm — cứ vài phút nó lại ngáp một cái thật to, và mỗi lần ngáp, ánh trăng lại lọt vào tận cổ họng.

Hai cha con lần từng bước qua cái bụng tối om, leo lên lưỡi trơn trượt, nép sau một chiếc răng và chờ.

Con cá ngáp.

"Bây giờ!"

Pinocchio cõng cha lao ra, rơi tõm xuống biển đêm. Nó bơi. Cha nó bám vào cổ nó. Sóng cao, đêm lạnh, đường vào bờ dài dằng dặc, và con rối gỗ bơi suốt đêm bằng đôi tay bé xíu, chỉ dừng lại để hỏi: "Cha có mệt không ạ?"

Rạng sáng, chân nó chạm cát.

Từ hôm ấy, Pinocchio thay đổi hẳn.

Geppetto ốm nặng vì hai năm trong bụng cá. Pinocchio dựng một túp lều nhỏ, xin làm thuê cho một bác nông dân. Mỗi ngày nó quay guồng nước từ sáng sớm, kéo đủ một trăm gàu, đổi lấy một cốc sữa cho cha. Tối về, nó học đan sọt, đan giỏ đem bán. Đêm khuya, khi cha đã ngủ, nó thắp đèn ngồi tập đọc, tập viết — cái việc mà ngày xưa nó ghét nhất đời.

Năm tháng ròng như thế. Không một lời than.

Một hôm, dành dụm được năm chục xu, nó định ra chợ mua một bộ quần áo mới — bộ đầu tiên trong đời. Nhưng giữa đường nó gặp một con ốc sên quen, báo tin Tiên Tóc Xanh đang ốm nặng và nghèo túng, không có tiền mua bánh.

Pinocchio không nghĩ lâu. Nó dốc hết năm chục xu vào tay con ốc sên. "Đưa cho Tiên giúp tôi. Bảo Tiên là con của Tiên gửi."

Rồi nó quay về, mặc lại bộ áo vá, và tối hôm ấy nó đan thêm hai chiếc giỏ nữa thay vì đi ngủ sớm.

Đêm ấy nó mơ thấy Tiên Tóc Xanh. Bà mỉm cười, hôn lên trán nó và nói: "Giỏi lắm, Pinocchio. Những đứa trẻ biết thương cha mẹ lúc khó khăn thì đáng được yêu quý, dù trước kia chúng có nghịch ngợm thế nào. Từ nay con hãy luôn ngoan như thế, và con sẽ hạnh phúc."

Sáng ra, Pinocchio thức dậy.

Nó vươn vai — và thấy tay mình khang khác. Nó chạm lên mặt: mặt mềm, ấm. Nó chạy tới soi gương.

Trong gương không còn con rối gỗ nào cả. Chỉ có một cậu bé tóc nâu, mắt sáng, má hồng, đang há hốc miệng nhìn lại nó.

Căn lều cũng khác. Tường mới quét vôi, có bàn ghế đàng hoàng, có một tủ sách nhỏ. Trên ghế treo sẵn một bộ quần áo mới và một đôi giày vừa chân. Trong túi áo có bốn mươi đồng vàng.

"Cha ơi!" nó gọi.

Geppetto bước ra từ phòng bên. Ông đã khỏe hẳn, hồng hào như xưa, tay cầm cái đục — ông vừa quay lại nghề thợ mộc, và đang đẽo một khung ảnh thật đẹp.

Pinocchio nhìn quanh, rồi chợt thấy trong góc phòng có một con rối gỗ lớn ngả đầu vào ghế, tay buông thõng, chân vắt chéo, cái mũi dài quen thuộc.

Nó nhìn con rối ấy hồi lâu.

"Trông mình hồi ấy buồn cười thật," nó nói khẽ. "Mà cũng may — giờ thì mình là mình rồi."

Rồi nó chạy tới ôm lấy cha, và cả hai cùng ra chợ mua bánh mì cho bữa sáng, bữa sáng đầu tiên của một cậu bé thật.

(M6 — Đố vui) Vì sao ở Xứ Đồ Chơi, trẻ con chơi mãi lại mọc tai lừa? (Gợi ý: đó là cách Collodi nói vui về những ai chẳng chịu học hành, chẳng chịu làm gì cả — cuối cùng bị người khác sai khiến như một con lừa kéo xe.)

→ Pinocchio thành người thật không phải nhờ phép màu, mà nhờ năm tháng quay guồng nước nuôi cha và những đêm thắp đèn tập viết. Phép màu chỉ đến sau cùng, để công nhận điều em đã tự làm được.

(M8 — Chuyện kể đêm · Nhịp kể) Kể đoạn trong bụng cá thật chậm và khẽ, như đang thì thầm trong bóng tối. Đến câu "Cha ơi!" thì bật giọng lên một chút — chỗ đó trẻ nào cũng nín thở chờ. Phần cuối kể đều, ấm, không cần nhấn, để bé ngủ theo nhịp bình yên của một mái nhà.