Trên đỉnh Hoa Quả Sơn có một tảng đá thần từ thuở khai thiên lập địa.

Tảng đá ấy ngày đêm hấp thụ tinh hoa của trời đất, ánh sáng mặt trời mặt trăng. Một hôm, đá nứt ra, sinh thành một quả trứng đá. Gió thổi vào trứng, và từ đó nở ra một con khỉ đá.

Con khỉ ấy vừa chào đời, hai mắt đã bắn ra hai luồng hào quang chiếu thẳng lên trời, khiến cả Thiên Đình phải chú ý. Nó nhanh nhẹn, tinh khôn, khác hẳn khỉ thường. Chẳng bao lâu, nhờ tài trí, nó được bầy khỉ tôn làm vua, xưng là Mỹ Hầu Vương.

Nhưng làm vua một núi khỉ chưa đủ với con khỉ đá.

Nó nghĩ tới chuyện sinh lão bệnh tử. Nó thấy các con khỉ già đi rồi chết, và nó sợ. Nó quyết chí đi tìm phép trường sinh bất tử. Con khỉ vượt biển, băng rừng, cuối cùng bái được một vị tiên là Bồ Đề Tổ Sư làm thầy. Vị tổ sư đặt cho nó cái tên Tôn Ngộ Không.

Ở đó, Tôn Ngộ Không học được những phép thần thông tuyệt đỉnh.

Nó học được bảy mươi hai phép biến hóa — có thể biến thành bất cứ vật gì, người gì, thú gì. Nó học được phép cân đẩu vân — chỉ một cái nhào lộn là đi được mười vạn tám nghìn dặm. Nó luyện được thân thể cứng như thép, đao chém không đứt, lửa đốt không cháy.

Học thành tài, Tôn Ngộ Không trở về Hoa Quả Sơn, oai phong lẫm liệt.

Nhưng nó còn thiếu một món vũ khí xứng tầm.

Tôn Ngộ Không bèn lặn xuống Long Cung dưới đáy biển, đến gặp Đông Hải Long Vương, đòi một binh khí. Long Vương đưa ra hết binh khí này tới binh khí khác, cây nào Tôn Ngộ Không cũng chê nhẹ. Cuối cùng, nó nhắm tới một cây cột sắt thần trấn giữ Long Cung — cây Như Ý Kim Cô Bổng.

Kỳ lạ thay, cây gậy sắt khổng lồ ấy vừa thấy Tôn Ngộ Không liền phát sáng. Nó cầm lên, hô "nhỏ lại", gậy liền thu bé bằng cây kim giắt được sau tai; hô "to lên", gậy vươn dài chống trời. Đúng là bảo bối vừa ý. Tôn Ngộ Không lấy luôn cây gậy, khiến Long Vương tức giận mà chẳng làm gì được.

Chưa hết, khi tuổi thọ đã tận, quỷ sứ Địa Phủ tới bắt hồn Tôn Ngộ Không xuống âm ty. Nó nổi giận, đại náo Địa Phủ, cầm gậy sắt xông vào điện Diêm Vương, lật tung sổ sinh tử, lấy bút xóa sạch tên mình và tên cả bầy khỉ, rồi ngang nhiên bỏ về. Từ đó, khỉ Hoa Quả Sơn không còn phải chết nữa.

Long Vương và Diêm Vương cùng lên Thiên Đình tâu tội con khỉ đá.

Ngọc Hoàng Thượng Đế nghe xong, định cử binh xuống bắt. Nhưng lão thần Thái Bạch Kim Tinh can rằng: chi bằng chiêu an, phong cho nó một chức quan nhỏ trên trời để dễ bề quản thúc.

Ngọc Hoàng nghe theo, cho gọi Tôn Ngộ Không lên trời, phong làm Bật Mã Ôn — chức quan coi ngựa ở chuồng ngựa nhà trời.

Ban đầu Tôn Ngộ Không hí hửng lắm, tưởng mình được làm quan to. Nó chăm chỉ nuôi ngựa, đàn ngựa trời béo tốt hẳn ra. Nhưng ít lâu sau, nó mới biết Bật Mã Ôn chỉ là một chức quan bé tí, thấp nhất thiên đình, chẳng có phẩm hàm gì cả.

Tôn Ngộ Không nổi giận đùng đùng.

"Té ra các ngươi khinh ta đến thế!" Nó hét lớn, đập bàn ghế, rồi cầm gậy sắt đánh thẳng ra khỏi Nam Thiên Môn, trở về Hoa Quả Sơn. Về tới nơi, nó tự dựng một lá cờ lớn, tự xưng một danh hiệu ngạo nghễ: Tề Thiên Đại Thánh — nghĩa là "vị đại thánh ngang bằng trời".

Ngang bằng trời! Con khỉ đá dám tự cho mình ngang hàng với Ngọc Hoàng.

Thiên Đình cử thiên binh thiên tướng xuống đánh dẹp, nhưng đều bị Tôn Ngộ Không đánh cho tơi tả. Cuối cùng, Thái Bạch Kim Tinh lại hiến kế: thôi thì cứ phong cho nó cái danh hiệu "Tề Thiên Đại Thánh" ấy cho yên chuyện, nhưng chỉ là hư danh, không giao quyền hành gì.

Ngọc Hoàng lại nhân nhượng, mời Tôn Ngộ Không lên trời, cho nó cái chức Tề Thiên Đại Thánh hữu danh vô thực, và giao cho việc trông coi vườn bàn đào của Tây Vương Mẫu.

Đây là sai lầm lớn.

Vườn bàn đào trồng những cây đào tiên, ăn vào trường sinh bất lão, có quả phải mấy nghìn năm mới chín một lần. Giao vườn đào cho một con khỉ háu ăn chẳng khác nào giao mỡ cho mèo.

Tôn Ngộ Không trông vườn được ít lâu thì không nhịn nổi. Nó trèo lên cây, hái những quả đào chín ngon nhất, ăn sạch. Nó ăn hết vườn đào tiên quý giá.

Đúng lúc ấy, Tây Vương Mẫu mở hội bàn đào — đại tiệc long trọng nhất thiên đình, mời khắp chư thần chư tiên tới dự. Nhưng danh sách khách mời lại không có tên Tề Thiên Đại Thánh. Tôn Ngộ Không biết được, vừa tức vừa tủi.

Thế là nó làm một chuyện tày trời.

Nó lẻn vào tiệc bàn đào khi chưa có ai tới, ăn hết sơn hào hải vị, uống cạn rượu tiên. Say khướt, nó lảo đảo đi lạc vào cung của Thái Thượng Lão Quân, thấy mấy hồ lô đựng kim đan — thứ thuốc tiên luyện ngàn năm — bèn đổ ra ăn hết như ăn đậu rang.

Ăn xong, Tôn Ngộ Không mới hoảng, biết mình đã gây họa lớn không thể vãn hồi. Nó bèn trốn khỏi thiên đình, chạy về Hoa Quả Sơn.

Lần này thì Ngọc Hoàng nổi trận lôi đình thật sự.

Ông hạ lệnh cho mười vạn thiên binh cùng các thiên tướng giăng lưới trời vây bắt con khỉ. Nhưng Tôn Ngộ Không, nhờ đã ăn đào tiên, uống rượu tiên, nuốt kim đan, thân thể càng thêm cứng cáp thần thông. Nó một mình cầm gậy sắt, tả xung hữu đột, đánh lui hết lớp thiên tướng này đến lớp thiên tướng khác.

Cuối cùng, thiên đình phải cử tới Nhị Lang Thần — vị chiến thần ba mắt, cháu của Ngọc Hoàng, pháp lực cao cường bậc nhất.

Hai bên giao đấu long trời lở đất. Nhị Lang Thần biến hóa, Tôn Ngộ Không cũng biến hóa. Nó biến thành chim, Nhị Lang biến thành chim ưng đuổi theo. Nó biến thành cá, Nhị Lang biến thành chim bói cá rình bắt. Hai bên đấu phép bất phân thắng bại, cho tới khi Thái Thượng Lão Quân từ trên cao ném xuống một chiếc vòng vàng, đánh trúng đầu Tôn Ngộ Không khiến nó ngã nhào. Bấy giờ Nhị Lang Thần cùng chư thần mới xúm lại bắt được con khỉ.

Nhưng bắt được rồi, thiên đình lại không sao giết nổi nó.

Đao chém không đứt. Lửa đốt không cháy. Sét đánh không chết. Thái Thượng Lão Quân bèn bỏ Tôn Ngộ Không vào lò bát quái để luyện thành tro. Ai ngờ, sau bốn mươi chín ngày, khi mở lò ra, Tôn Ngộ Không chẳng những không chết mà còn nhảy vọt ra, hai mắt bị khói lửa hun thành mắt lửa ngươi vàng nhìn thấu mọi gian dối.

Con khỉ đá càng thêm hung hãn. Nó cầm gậy sắt xông thẳng vào điện Linh Tiêu, đại náo cả Thiên Đình, đánh cho chư thần chạy tán loạn, quyết đòi Ngọc Hoàng nhường ngôi.

"Hoàng đế luân phiên làm, sang năm tới lượt ta!" Nó ngạo nghễ hô lớn.

Cả Thiên Đình hỗn loạn, không ai ngăn nổi con khỉ. Ngọc Hoàng cùng đường, đành sai người sang phương Tây thỉnh Phật Tổ Như Lai tới cứu.

Phật Tổ hiện tới, mỉm cười nhìn con khỉ đang hung hăng.

"Ngươi có bản lĩnh gì mà đòi làm chủ Thiên Đình?" Phật Tổ hỏi.

"Ta biết bảy mươi hai phép biến hóa, cân đẩu vân một cái đi mười vạn tám nghìn dặm!" Tôn Ngộ Không vênh váo. "Ngôi Ngọc Hoàng, sao ta không ngồi được?"

Phật Tổ chìa bàn tay ra.

"Vậy ta cá với ngươi. Nếu ngươi nhảy ra khỏi lòng bàn tay ta, ta sẽ khuyên Ngọc Hoàng nhường ngôi cho ngươi. Còn nếu không nhảy nổi, ngươi phải quy phục."

Tôn Ngộ Không cười lớn, nghĩ bàn tay bé tí kia thì thấm gì. Nó nhảy lên cân đẩu vân, phóng vút đi. Nó bay mãi, bay mãi, tới tận chân trời, thấy năm cây cột lớn màu hồng dựng đứng. Nó chắc mẩy đây là tận cùng thế giới, bèn để lại dấu tích rồi bay về.

Về tới nơi, nó đắc thắng bảo đã tới tận cùng trời đất. Nhưng Phật Tổ chỉ mỉm cười, chìa bàn tay ra: dấu tích mà Tôn Ngộ Không để lại vẫn còn nguyên trên ngón tay của Ngài. Con khỉ nhảy nhào cả buổi mà chưa hề ra khỏi lòng bàn tay Phật.

Tôn Ngộ Không kinh hãi, định nhảy nữa, nhưng Phật Tổ đã lật bàn tay, hóa thành một quả núi năm ngọn — Ngũ Hành Sơn — chụp xuống, đè con khỉ đá xuống dưới.

Con khỉ ngạo nghễ đại náo cả thiên cung, cuối cùng bị giam dưới chân núi.

Nó nằm đó, chịu đói chịu khát, dưới tấm bùa của Phật Tổ, suốt năm trăm năm ròng rã.

Năm trăm năm ấy đủ để một con khỉ ngông cuồng nghĩ lại về mình. Và khi thời hạn đã mãn, sẽ có một nhà sư đi ngang qua, gỡ tấm bùa, cứu nó ra — để rồi con khỉ đá năm xưa lên đường hộ tống thầy sang Tây Trúc thỉnh kinh, bắt đầu một hành trình vĩ đại khác, hành trình tu tâm dưỡng tính để cuối cùng tu thành chính quả.

Nhưng đó lại là một câu chuyện khác.

- So sánh đa văn hóa (M7 — Kẻ Bịp / Trickster): Tôn Ngộ Không là "kẻ bịp" nổi tiếng nhất phương Đông — tinh khôn, phá luật, dám thách thức cả thần thánh. Ở Bắc Âu có Loki, ở Hy Lạp có Hermes (trộm bò của Apollo ngay khi vừa sinh), ở châu Phi có nhện Anansi. Nhưng có một khác biệt lớn: Tôn Ngộ Không cuối cùng được cải hóa và quy chính, đi tu thành chính quả, còn Loki thì đi tới hủy diệt. Bạn nghĩ vì sao thần thoại Trung Hoa lại chọn cho kẻ nổi loạn một kết cục "quay đầu" như vậy?

- Suy ngẫm: Tôn Ngộ Không tài giỏi tuyệt đỉnh nhưng vẫn không nhảy ra khỏi lòng bàn tay Phật. Bạn nghĩ hình ảnh ấy muốn nhắn nhủ điều gì về sự kiêu ngạo và giới hạn của con người?