Thuở xưa, cả thế gian chìm trong bóng tối.

Không có mặt trời trên trời, không có mặt trăng, không có một ngôi sao nào. Người ta mò mẫm sống trong đêm đen bất tận, va vấp vào nhau, không phân biệt được ngày với đêm, không thấy được mặt người thân. Cá không biết đường bơi, thợ săn không biết đường về.

Lý do rất đơn giản: ánh sáng bị giấu mất.

Ở tận đầu nguồn con sông lớn, có một vị thần trời giàu có và quyền thế — người ta gọi là Người Giữ Ánh Sáng, hay Tù Trưởng Bầu Trời. Ông ta cất giữ tất cả ánh sáng của vũ trụ trong ba chiếc hộp gỗ chạm trổ, xếp trong nhà mình: một hộp đựng các vì sao, một hộp đựng mặt trăng, và một hộp đựng thứ quý nhất — ánh sáng ban ngày, tức mặt trời. Ông giữ khư khư cho riêng mình, không chia cho ai.

Có một kẻ quyết thay đổi chuyện đó. Đó là Raven (đọc: Rây-vơn) — Quạ. Khi ấy, người ta kể, bộ lông của Quạ còn trắng muốt.

Raven là một kẻ bịp trứ danh: tham ăn, láu cá, biến hình được thành bất cứ thứ gì. Nó chán ngán cảnh phải bay lượn trong bóng tối, đâm sầm vào cành cây. Nó nghe đồn về ba chiếc hộp ánh sáng trong nhà thần trời, và nó nảy ra một kế.

Raven bay tới đầu nguồn, tới ngôi nhà lớn của Người Giữ Ánh Sáng. Nó rình rập và phát hiện: vị thần trời có một cô con gái, ngày ngày ra dòng suối bên nhà múc nước uống.

Raven mỉm cười — nếu quạ biết mỉm cười. Nó biến mình thành một chiếc lá thông nhỏ xíu, rồi thả mình trôi trên mặt nước, ngay chỗ cô gái thường tới múc.

Cô gái tới, cúi xuống múc đầy gàu nước, rồi ngửa cổ uống. Chiếc lá thông (chính là Raven) trôi theo dòng nước, tuột vào cổ họng cô. Cô nuốt phải nó mà không hay.

Ít lâu sau, cô con gái thần trời mang thai. Và nàng sinh ra một bé trai kháu khỉnh — mắt đen láy, tinh ranh. Đó chính là Raven, đã tự biến mình thành đứa cháu ngoại của Người Giữ Ánh Sáng, để lẻn được vào tận trong nhà.

Ông thần trời yêu quý đứa cháu vô cùng. Ông chiều nó đủ điều, cho nó bò khắp nhà, chơi với mọi thứ. Ông đâu ngờ đứa bé ấy đang để mắt tới ba chiếc hộp quý.

Đứa bé (Raven) bắt đầu khóc. Nó khóc dai dẳng, khóc tới mức cả nhà không chịu nổi. Nó chỉ tay về phía chiếc hộp đựng các vì sao, đòi cho bằng được.

Ông ngoại thương cháu, đành mở hộp đưa cho nó chơi. Đứa bé ôm hộp, cười khanh khách. Rồi thừa lúc không ai để ý, nó mở nắp — và những vì sao vụt bay ra khỏi hộp, chui qua lỗ khói trên nóc nhà, bay tản lên bầu trời đêm. Từ đó trời có sao.

Ít lâu sau, đứa bé lại khóc. Lần này nó đòi chiếc hộp đựng mặt trăng. Ông ngoại lại chiều. Và y như lần trước, đứa bé chờ dịp mở nắp, thả mặt trăng bay qua lỗ khói lên trời. Từ đó trời có trăng.

Giờ chỉ còn chiếc hộp quý giá nhất — hộp đựng ánh sáng ban ngày, đựng mặt trời.

Đứa bé lại khóc, khóc thảm thiết hơn bao giờ hết. Nó lăn lộn, giãy giụa, chỉ tay về chiếc hộp cuối cùng. Lần này ông ngoại do dự. Đó là báu vật quý nhất đời ông. Nhưng nhìn đứa cháu yêu khóc tới lả người, cuối cùng trái tim ông mềm lại. Ông thở dài, mở hộp, đưa cho nó — nhưng dặn phải cẩn thận, và mắt vẫn dõi theo.

Đứa bé ôm lấy hộp, nín khóc, cười tươi. Nó chơi đùa với chiếc hộp, lăn qua lăn lại, chờ đợi. Rồi ngay khi mọi người lơ là, nó không mở nắp nữa — mà biến trở lại thành Quạ.

Trong chớp mắt, Raven cắp chiếc hộp mặt trời vào mỏ, vỗ cánh bay vút lên, lao thẳng qua lỗ khói trên nóc nhà.

Nhưng lỗ khói hẹp và đầy bồ hóng. Khi Raven chui qua, khói đen và tro bám đầy lên bộ lông trắng của nó. Nó cố sức vẫy vùng thoát ra ngoài — và khi đã bay lên được bầu trời, toàn thân nó đã ám khói, đen tuyền từ đầu tới đuôi.

Đó là lý do — người thổ dân vùng Tây Bắc kể — mà cho tới hôm nay, loài quạ có bộ lông đen nhánh. Nó đã trả giá bằng chính màu lông của mình để mang ánh sáng ra khỏi ngôi nhà tối.

Raven bay đi với chiếc hộp mặt trời trong mỏ. Phía sau, thần trời gào lên tức giận, nhưng đã muộn.

Đang bay, Raven nghe dưới sông có tiếng người. Đó là những kẻ đang mò mẫm đánh cá trong bóng tối. Raven gọi xuống: "Cho ta ít cá, ta sẽ cho các ngươi ánh sáng!"

Nhưng đám người dưới sông không tin. Trong bóng tối, họ đâu thấy Raven, cũng chẳng biết "ánh sáng" là gì. Họ chế nhạo, đuổi nó đi.

Raven nổi cáu. "Được. Vậy các ngươi nếm thử đây!" Nó dùng mỏ giật tung nắp hộp.

Và ánh sáng bùng ra.

Mặt trời vọt khỏi chiếc hộp, bay lên cao, cao mãi, treo lên giữa bầu trời. Lần đầu tiên, cả thế gian tràn ngập ánh sáng ban ngày. Núi non hiện ra, sông biển hiện ra, cây cối và mặt người hiện ra — tất cả những gì trước nay ẩn trong đêm đen, bỗng rực rỡ dưới ánh mặt trời.

Đám người dưới sông kinh hoàng vì thứ ánh sáng chói lòa mà họ chưa từng thấy. Người ta kể rằng có kẻ hoảng quá bỏ chạy tứ tán vào rừng, vào biển — và hóa thành muông thú, thành các loài vật của núi rừng sông nước như ta thấy ngày nay.

Còn ánh sáng thì ở lại, mãi mãi. Mặt trời soi ban ngày, mặt trăng và các vì sao soi ban đêm. Thế gian không bao giờ phải sống trong bóng tối tuyệt đối nữa.

Raven — con quạ tham ăn, láu cá, dối trá — đã làm được điều vĩ đại nhất: nó mang ánh sáng về cho cả thế gian. Nó không làm vì lòng tốt. Nó làm vì tò mò, vì tinh nghịch, vì muốn chứng tỏ mình. Nhưng dù động cơ có ra sao, món quà thì có thật. Và từ đó, các dân tộc vùng Tây Bắc — người Tlingit, Haida, Tsimshian — luôn khắc hình Quạ lên cột vật tổ (totem) của mình, để nhớ ơn kẻ đã đem ngày tới cho loài người.

(Ghi chú: nhiều dân tộc thổ dân Mỹ khác kể chuyện đem lửa/ánh sáng theo cách riêng — như người Cherokee kể về Bà Nhện (Grandmother Spider), kẻ nặn một chiếc giỏ đất sét nhỏ, kiên nhẫn cõng than lửa từ phía bên kia thế giới về cho muôn loài, sau khi những con thú lớn đều thất bại.)

So sánh đa văn hóa (M7 — "Kẻ Bịp mang ánh sáng / trộm lửa"): Raven trộm mặt trời cũng chính là mô-típ "anh hùng trộm lửa": Maui giật lửa từ nữ thần Mahuika (Polynesia), Prometheus lấy lửa từ Olympus (Hy Lạp), Bà Nhện cõng than trong giỏ đất sét (thổ dân Mỹ). Cả bốn đều: (1) ánh sáng/lửa vốn bị một thế lực giữ riêng, (2) một kẻ bịp/anh hùng đánh cắp nó cho loài người, (3) phải trả một cái giá (Raven cháy đen lông, Prometheus bị xích). Bạn để ý: kẻ bịp mang quà cho đời không phải vì tốt bụng — mà vì tinh nghịch. Thế giới vẫn được lợi.

Thẻ Bestiary mở khóa (M4): Raven (Quạ) và Bà Nhện (Grandmother Spider).