Dưới lòng đất Maya có một nơi tên là Xibalba (đọc: Si-ban-ba) — "Nơi Sợ Hãi". Đó là cõi chết, chín tầng sâu, cai quản bởi mười hai vị chúa với những cái tên khiến người ta rùng mình: Một Chết, Bảy Chết, Kẻ Gom Máu, Kẻ Làm Vàng Da…

Các chúa Xibalba ghét mọi thứ ồn ào của sự sống. Nên khi hai anh em nhà nọ — Hun Hunahpu và người em — suốt ngày chơi bóng trên mặt đất, tiếng bóng nảy dội xuống làm các chúa chết khó chịu. Chúng gọi hai anh em xuống Xibalba, bày ra hàng loạt cạm bẫy, rồi giết cả hai.

Chúng chặt đầu Hun Hunahpu (đọc: Hun Hu-na-pú) và treo cái đầu lên một cây bầu khô bên đường. Lạ thay, cây khô bỗng đơm trái. Cái đầu hóa thành một quả bầu, lẫn vào giữa trăm quả khác.

Một thiếu nữ của Xibalba, con gái một vị chúa, nghe đồn về cái cây kỳ lạ, bèn tới xem. Nàng đưa tay ra, và quả bầu — cái đầu của Hun Hunahpu — nhổ vào lòng bàn tay nàng một giọt nước bọt. "Trong nước bọt ấy là dòng dõi của ta," giọng nói vọng ra. "Nó sẽ không mất đi."

Thiếu nữ mang thai. Sợ cha trừng phạt, nàng trốn lên mặt đất. Ở đó, nàng sinh ra một cặp song sinh: Hunahpu và Xbalanque (đọc: Hu-na-pú và Sơ-ba-lan-kê).

Hai đứa bé lớn lên thành những chàng trai phi thường. Chúng là thợ săn tài, nhạc công giỏi, và trên hết — chúng chơi bóng cừ khôi, đúng như cha và bác chúng ngày xưa.

Nhưng trước khi tính chuyện xuống địa ngục, cặp song sinh phải dẹp một kẻ hợm hĩnh trên mặt đất.

Bấy giờ, mặt trời và mặt trăng thật chưa mọc. Thế gian còn mờ tối. Nhân lúc đó, một con quái điểu khổng lồ tên Vucub Caquix (đọc: Vu-cúp Ca-kít) — "Bảy Vẹt" — tự xưng mình là cả mặt trời lẫn mặt trăng. Răng nó nạm ngọc, mắt nó bằng bạc, chói lòa. "Hãy nhìn ta mà thờ phụng!" nó gào. "Ta là ánh sáng của thế gian!"

Cặp song sinh chán ghét thói ngạo mạn ấy. Chúng nấp trong lùm cây, đợi Bảy Vẹt đậu xuống ăn quả nance. Hunahpu giương ống thổi, bắn một phát trúng ngay hàm nó. Bảy Vẹt rơi xuống, gãy hàm, kêu la thảm thiết.

Nhưng con quái vẫn nguy hiểm. Nó giật đứt cả cánh tay Hunahpu, tha về hang treo lên bếp lửa. Cặp song sinh phải dùng mưu. Chúng cải trang thành hai ông lão thầy lang, tới hang Bảy Vẹt lúc nó đang rên rỉ vì đau hàm, đau mắt.

"Chúng tôi chữa được," hai "ông lão" nói. "Nhưng phải thay răng, thay mắt bằng thứ tốt hơn."

Bảy Vẹt tham lam đồng ý. Hai chàng nhổ hết răng ngọc của nó, thay bằng răng ngô trắng thường; móc lấy mắt bạc của nó. Không còn răng ngọc, không còn mắt bạc, Bảy Vẹt tắt ngấm mọi hào quang. Nó chỉ còn là một con vẹt già, chết đi trong nhục nhã. Và họ lấy lại được cánh tay của Hunahpu, gắn về như cũ.

Bài học đầu tiên đã rõ: kẻ tự xưng là mặt trời, chỉ vì nó lóng lánh, không phải là mặt trời thật.

Rồi tiếng bóng nảy của cặp song sinh lại vọng xuống lòng đất. Các chúa Xibalba lại khó chịu — và lần này, chúng triệu đúng dòng dõi của kẻ chúng từng giết. Nhưng cặp song sinh đã biết trước cạm bẫy. Chúng cử một con muỗi bay xuống trước, đốt từng vị chúa để nghe chúng gọi tên nhau — nhờ vậy biết mặt, biết tên cả mười hai.

Khi xuống tới nơi, các chúa chỉ vào hai hình nộm gỗ đặt trên ngai. "Hãy chào các chúa của ngươi!" chúng thử. Nhưng cặp song sinh chỉ cười: "Đó chỉ là hình nộm." Chúng gọi đúng tên từng vị chúa thật. Các chúa Xibalba tái mặt — chưa ai từng qua được thử thách đầu tiên ấy.

Rồi tới những đêm trong các Nhà Thử Thách. Xibalba có sáu căn nhà chết chóc.

Đêm đầu, chúng bị nhốt trong Nhà Tối — đưa cho một bó đuốc và hai điếu xì gà, bảo phải giữ cháy suốt đêm mà không được đốt cạn. Cặp song sinh gắn lông đuôi chim macaw đỏ rực lên đầu đuốc cho trông như lửa, và gắn con đom đóm lên đầu điếu thuốc. Sáng ra, đuốc và thuốc vẫn "cháy" mà chẳng hao. Các chúa sững sờ.

Chúng qua Nhà Lạnh buốt giá, Nhà Báo Đốm đầy thú dữ (chúng ném xương cho báo gặm để yên thân), Nhà Lửa rực nóng. Tới Nhà Dơi, nơi ngự trị con dơi tử thần Camazotz (đọc: Ca-ma-xốt), cánh sắc như dao. Hai anh em chui vào ống thổi của mình mà ngủ cho an toàn. Nhưng đến gần sáng, Hunahpu thò đầu ra xem trời đã hửng chưa — và Camazotz lao xuống, chặt phăng đầu chàng.

Các chúa Xibalba reo hò. Chúng lấy cái đầu của Hunahpu, đem treo trên sân bóng, dùng làm quả bóng cho trận đấu hôm sau.

Nhưng Xbalanque không gục ngã. Chàng gọi muông thú tới giúp. Một con rùa được nặn thành cái đầu tạm cho anh mình. Rồi trong trận bóng, chàng bày mưu: đá quả bóng (cái đầu thật của Hunahpu) văng ra khỏi sân, vào bụi cây. Một con thỏ được dặn sẵn nhảy vọt ra, các chúa tưởng là bóng, đuổi theo. Trong lúc chúng mải đuổi, Xbalanque chộp lấy đầu thật của anh, gắn về cổ Hunahpu. Chàng sống lại. Rồi họ lăn cái đầu rùa ra làm bóng mà đá tiếp, như chẳng có chuyện gì.

Các chúa Xibalba bắt đầu sợ. Chúng không thắng nổi hai kẻ này bằng cái chết — vì hai kẻ này biết trở về từ cái chết.

Cặp song sinh quyết định dùng chính nỗi sợ ấy làm vũ khí. Chúng đoán các chúa sẽ tính chuyện thiêu sống mình. Nên chúng dặn trước hai nhà tiên tri: "Khi chúng tôi chết, hãy bảo Xibalba nghiền xương chúng tôi thành bột, rắc xuống sông."

Quả nhiên, các chúa dựng một lò lửa lớn, thách cặp song sinh nhảy qua. Hai chàng không né. Chúng nắm tay nhau, cùng nhảy thẳng vào lửa. Xibalba mừng rỡ, nghiền xương hai chàng, rắc xuống dòng sông theo đúng lời "tiên tri".

Nhưng đó là kế. Dưới nước, xương bột kết lại. Năm ngày sau, hai chàng hiện lên — thoạt là hai người-cá, rồi thành hai chàng trai như cũ. Chúng cải trang thành hai kẻ hát rong nghèo hèn, đi biểu diễn khắp Xibalba những trò kỳ diệu: đốt nhà rồi làm nó nguyên lại, chặt một người ra rồi khiến người ấy sống dậy — thậm chí tự chặt mình rồi tự hồi sinh.

Tin đồn tới tai các chúa. Một Chết và Bảy Chết, hai vị chúa tối cao, tò mò cho gọi hai kẻ hát rong tới. "Hãy làm trò ấy cho ta xem! Hãy giết một kẻ rồi cho sống lại!"

Cặp song sinh làm đúng như thế: chặt và hồi sinh, đẹp đẽ, ngoạn mục. Hai vị chúa mê mẩn. "Hãy làm với ta! Giết ta đi rồi cho ta sống lại!"

Cặp song sinh cúi đầu vâng lời. Chúng giết Một Chết và Bảy Chết.

Nhưng lần này, chúng không hồi sinh cho ai cả.

Cả Xibalba chết lặng. Hai vị chúa quyền lực nhất cõi chết đã ngã xuống, và không đứng dậy. Bấy giờ cặp song sinh mới xưng danh thật: "Chúng ta là con của Hun Hunahpu, người các ngươi từng giết."

Các chúa còn lại quỳ xuống van xin. Cặp song sinh không giết hết, nhưng ra một phán quyết vĩnh viễn: từ nay Xibalba mất hết quyền uy. Chúng chỉ được nhận những gì thấp hèn, và không bao giờ được đòi mạng người vô cớ nữa. Quyền lực của cái chết bị chặn lại.

Xong việc, hai anh em tìm lại di cốt của cha và bác nơi sân bóng. Chúng cố gọi cha sống dậy trọn vẹn, nhưng cha chỉ có thể trả lời lờ mờ — nên chúng để cha ở lại đó, được người đời sau tôn kính mãi mãi.

Rồi hai chàng bay lên trời. Một người thành Mặt Trời, một người thành Mặt Trăng. Từ đó, ngày và đêm thật sự bắt đầu, và ánh sáng của họ soi xuống thế gian cho tới tận hôm nay.

So sánh đa văn hóa (M7 — "Anh hùng xuống địa ngục" & "Mưu trí thắng bạo lực"): Cặp song sinh đánh bại cái chết không bằng sức mạnh mà bằng trí khôn và sự tái sinh — giống các anh hùng biết chết-rồi-sống của nhiều nền văn hóa. Đối chiếu với Vucub Caquix ("kẻ giả làm mặt trời") và Hậu Nghệ bắn chín mặt trời giả (Trung Hoa): cả hai đều nói rằng ánh sáng thật phải được giành lấy, không thể tự xưng.

Thẻ Bestiary mở khóa (M4): Vucub Caquix (Bảy Vẹt) và Camazotz (Dơi Tử Thần).