Hai vị thần đi gõ cửa cả một nghìn ngôi nhà, và bị đuổi cả một nghìn lần.

Chuyện xảy ra ở xứ Phrygia, một vùng đồi thấp nhiều cây, có suối, có ruộng. Jupiter (đọc "Giu-pi-te"), vua các thần, muốn biết lòng người ở đó ra sao. Ngài rủ Mercury (đọc "Méc-cu-ry"), vị thần đưa tin, cùng đi.

Hai ngài không xuống trong sấm chớp. Hai ngài cởi hết hào quang, bỏ lại quyền trượng, mặc áo vải bạc màu, đi chân đất, bụi bám tới bắp chân.

Hai người lữ khách nghèo, tới lúc chiều muộn, xin một chỗ ngả lưng.

Nhà thứ nhất nhìn qua khe cửa rồi cài then. Nhà thứ hai bảo hết chỗ. Nhà thứ ba không buồn trả lời. Nhà giàu có sân rộng thì thả chó ra.

Cửa này đóng, cửa kia đóng. Cả thung lũng đóng. Hai vị thần cứ đi, và trời cứ tối dần.

Cuối làng, trên một mỏm đất cao, có một túp lều lợp rơm và sậy đầm lầy.

Trong đó ở hai người già.

Bà lão tên Baucis (đọc "Bau-xít"). Ông lão tên Philemon (đọc "Phi-lê-môn").

Hai người lấy nhau từ thuở còn trẻ trong chính căn nhà ấy, và đã cùng nhau già đi trong chính căn nhà ấy. Cả đời họ nghèo. Nhưng cái nghèo của họ khác cái nghèo thường thấy: họ không giấu nó, và cũng không than nó.

Trong nhà chỉ có hai người, nên hai người vừa là chủ vừa là tớ.

Cửa nhà họ thấp đến mức hai vị khách phải cúi đầu mới vào được.

Nhưng cửa ấy mở.

Ông lão kéo cái ghế dài ra, mời khách ngồi. Cái ghế khập khiễng một chân; bà lão lấy một mảnh sành chèn vào cho vững, rồi phủ lên một tấm chiếu cũ — tấm chiếu chỉ mang ra khi nhà có khách, mà nhà thì hiếm khi có khách.

Bà quỳ xuống trước bếp, thổi vào đống tro nguội. Bà thổi kiên nhẫn, khều tro ra, tìm được vài hòn than còn đỏ ở dưới. Bà bẻ củi nhỏ, ủ lửa lên, thổi bằng hơi thở của một người đã già. Rồi bà treo nồi đồng lên, đổ nước.

Ông lão ra vườn sau hái rau. Trên xà nhà ám khói có treo một miếng thịt lợn muối để dành đã lâu; ông với xuống, cắt một khoanh mỏng, chỉ một khoanh, rồi bỏ vào nồi ninh cùng rau.

Bà lão bưng ra một chậu gỗ nước ấm để khách rửa chân. Bà bảo đi đường xa thì chân mỏi nhất.

Rồi bà dọn bàn. Cái bàn cũng khập khiễng; bà kê một mảnh sành nữa dưới chân bàn, rồi lấy lá bạc hà tươi lau mặt bàn cho thơm.

Đồ ăn bày ra trên bát đất và đĩa gỗ: ô liu, củ cải, phô mai tươi, trứng vùi tro nướng chín tới, món rau ninh nóng, mật ong trong một cái liễn, quả óc chó, quả sung, nho phơi héo, và một bình rượu nhạt.

Tất cả những gì hai người có, bày hết ra bàn. Ông lão rót rượu mời khách.

Rồi ông rót lần nữa. Rồi lần nữa.

Đến một lúc, bà lão nhìn cái bình và đứng sững lại.

Bình rượu vơi rồi lại tự đầy. Rót bao nhiêu, mực rượu dâng lên lại bấy nhiêu, lặng lẽ, như nước dâng trong giếng.

Hai người già hiểu ra. Họ chắp tay. Họ sợ. Rồi họ xin lỗi — xin lỗi vì bữa cơm quá đạm bạc, vì cái ghế khập khiễng, vì tấm chiếu rách.

Và họ vội vàng nghĩ tới thứ quý nhất còn lại trong nhà.

Ngoài sân có một con ngỗng. Con ngỗng duy nhất. Nó giữ nhà thay chó, đêm nào có tiếng động lạ là kêu ầm lên. Nó đã ở với hai ông bà nhiều năm.

Hai người quyết định làm thịt nó để đãi khách.

Con ngỗng chạy vòng quanh sân, luồn dưới gầm ghế, nhảy qua đống củi. Hai ông bà rượt theo, chân run, thở dốc, chống tay lên đầu gối rồi lại đuổi tiếp. Cuối cùng nó lao thẳng vào trong nhà, nấp sau chân hai vị khách.

Và chính hai vị khách lên tiếng ngăn lại.

"Đừng," một trong hai ngài nói. "Đừng giết nó."

Rồi hai người khách đứng dậy. Áo vải cũ sáng lên. Bụi đường rơi khỏi chân họ. Căn nhà thấp bỗng không đủ cao để chứa những gì đang đứng trong đó.

Hai vị thần dẫn hai ông bà lên sườn đồi phía sau.

Đường dốc. Hai người già đi chậm, chống gậy, dừng lại thở mấy lần. Hai vị thần đi bên cạnh, không giục.

Lên tới gần đỉnh, các ngài bảo họ quay lại nhìn.

Cả thung lũng đã chìm dưới một mặt hồ.

Nước phẳng lặng, trải ra tận chân trời, phản chiếu ánh chiều. Những ngôi nhà đóng cửa không còn nữa. Những con đường, những hàng rào, những cánh cổng cài then — không còn gì cả. Chỉ có nước, và mấy con chim đầm lầy bay là là trên đó.

Hai ông bà bật khóc. Họ khóc cho những người hàng xóm mà mới hôm qua họ còn chào hỏi mỗi sáng.

Rồi họ nhìn xuống chỗ nhà mình.

Túp lều tranh vẫn ở đó, trên mỏm đất cao — nhưng nó đã đổi khác. Mái rơm thành mái vàng. Cột gỗ mọt thành cột đá trắng. Cái sân đất nện thành nền lát. Cánh cửa thấp thành hai cánh cửa lớn chạm trổ.

Túp lều của họ đã thành một ngôi đền.

Jupiter quay sang hai người và nói: hãy xin đi. Các ngươi muốn gì cũng được.

Hai ông bà nhìn nhau. Họ nói nhỏ với nhau một lúc — cái cách hai người sống chung sáu bảy chục năm vẫn bàn với nhau, gần như không cần hết câu.

Rồi ông lão thay mặt cả hai mà thưa.

Điều thứ nhất: xin được làm người giữ đền. Xin cho hai chúng con quét dọn ngôi đền này, giữ lửa, đón khách tới lễ, cho tới hết đời.

Điều thứ hai, ông nói chậm hơn: chúng con đã sống bên nhau bao nhiêu năm trong căn nhà này. Xin cho chúng con chết cùng một giờ. Để con không phải nhìn thấy mộ của bà ấy, và bà ấy không phải đứng bên mộ con.

Jupiter gật đầu.

Nhiều năm trôi qua.

Hai người giữ đền. Sáng quét bậc, chiều thay hoa, đêm coi lửa. Khách hành hương lên hỏi thì họ kể chuyện cũ: ngôi đền này ngày trước là nhà của chúng tôi, chỗ ông đứng đây trước là cái bếp.

Họ già đi rất nhiều. Lưng còng xuống. Mắt mờ.

Rồi tới một buổi chiều, hai người đang đứng trước cửa đền, kể chuyện cũ cho nhau nghe như vẫn kể mỗi ngày.

Bà lão nhìn ông và thấy có lá mọc trên tóc ông.

Ông nhìn bà và thấy trên tóc bà cũng có lá.

Vỏ cây đang dâng lên từ chân họ, từ từ, ấm, không đau. Nó phủ qua đầu gối, qua thắt lưng, lên tới ngực.

Hai người kịp nói với nhau lời từ biệt.

"Vĩnh biệt, mình."

"Vĩnh biệt, mình."

Rồi vỏ cây khép lại trên miệng họ.

Trước cửa ngôi đền, từ đó, mọc lên một cây sồi và một cây bồ đề chung một gốc, thân sát thân, cành quấn vào cành, đến mức không ai chỉ ra được chỗ cây này hết và cây kia bắt đầu.

Người trong vùng vẫn lên đó treo vòng hoa lên hai cây ấy. Và người già vẫn dặn người trẻ: đi ngang thì chào hai cụ một tiếng.

Người La Mã kể chuyện này để dạy một điều rất cụ thể: đãi khách không phải là đãi bằng cái mình có, mà bằng cái mình sẵn lòng mất.

Nhà giàu trong thung lũng có thừa chỗ, thừa cơm, thừa rượu. Cho một bữa cơm chẳng mất gì của họ. Họ vẫn không cho.

Hai ông bà già chỉ có một khoanh thịt muối để dành và một con ngỗng giữ nhà. Họ đem ra hết, rồi còn định làm thịt nốt con ngỗng — thứ duy nhất trông nhà cho họ ban đêm.

Chênh lệch không nằm ở của cải. Nó nằm ở chỗ ai chịu mất.

Người Việt nghe chuyện này chắc thấy quen. Ta cũng có mô-típ ông Bụt hiện lên dưới lốt ông lão ăn mày, tới cửa xin bát cơm để xem lòng người; nhà tham thì bị quả báo, nhà nghèo mà thương người thì được đền. Và ta cũng có một thói quen rất cũ: bữa cơm dọn ra thường để dành một phần cho khách lỡ đường, ai gõ cửa lúc tối cũng có cái ăn, dù nhà chẳng dư dả gì.

Cùng một niềm tin, cách nhau nửa vòng trái đất: cánh cửa nhà mình mở hay đóng, các đấng bề trên đều nhìn thấy cả.

Liên hệ đa văn hóa (M7): Mô-típ "thần cải trang thử lòng hiếu khách" là một trong những mô-típ phổ quát nhất của loài người. Người Hy Lạp có hẳn một bộ luật thiêng gọi là xenia — bổn phận đãi khách lạ — và chính thần Zeus đứng ra bảo hộ người khách, ai đuổi khách là phạm tới thần. Cổ tích Grimm ở Đức có nhiều truyện Chúa và thánh Peter đi xin trọ, nhà giàu đuổi, nhà nghèo mời, rồi sáng ra nhà nghèo được đền. Việt Nam có ông Bụt và ông lão ăn mày thử lòng người trong hàng loạt truyện cổ tích. Điểm chung: thần không bao giờ thử ai lúc mình đang uy nghi — các ngài chỉ thử khi mình trông rách rưới, vì chỉ khi ấy mới đo được lòng thật.

Còn mô-típ thứ hai của truyện — hai người hóa thành hai cây quấn nhau — thì Việt Nam có một bản còn thấm hơn: sự tích trầu cau. Hai anh em và người vợ chết bên nhau rồi hóa thành hòn đá, cây cau, dây trầu, quấn lấy nhau ở bờ đường. Chỗ khác nhau khá thú vị. Cây của Baucis và Philemon mọc lên như một phần thưởng: hai người được toại nguyện, không ai phải khóc ai. Trầu cau mọc lên từ một bi kịch: ba người chết vì hiểu lầm, và cái quấn quýt ấy là niềm ân hận hóa thành cây. Một bên là kết đẹp của lòng tử tế, một bên là lời nhắc buồn về sự vội vàng — nhưng cả hai đều tin cùng một điều: người thương nhau thật thì chết rồi vẫn còn dính vào nhau, dưới hình dạng nào đó.