Mỗi lần trời nổi giông và sét đánh xuống đất, người Slav xưa tin rằng vua các thần đang truy đuổi kẻ trộm ở tận dưới lòng đất.

Ghi chú biên tập: Do các dân tộc Slav cổ không để lại nhiều văn bản, thần thoại về Perun và Veles được các nhà nghiên cứu tái dựng từ dấu vết trong sử biên niên, tên đất, bài dân ca và tín ngưỡng còn sót. Bản kể lại dưới đây theo mô hình "thần thoại cơ bản" được nhiều học giả đồng thuận — nhưng nên hiểu đây là tái dựng, không phải một văn bản gốc duy nhất.

Trên đỉnh cây thế giới — cây sồi khổng lồ chống đỡ vũ trụ Slav — ngự trị Perun (đọc: Pê-run), thần sấm sét, vua của các vị thần. Perun cai quản cõi Prav (đọc: Práp), cõi trên của trời cao, của luật lệ và trật tự. Ngài là thần của chiến binh: tay cầm rìu đá và cối lửa, cưỡi cỗ xe lăn qua bầu trời làm rền vang tiếng sấm, phóng những tia sét như những mũi tên lửa. Cây sồi là cây thiêng của ngài; nơi nào sét đánh trúng, nơi ấy được coi là chốn linh thiêng.

Dưới gốc cây thế giới, trong lòng đất ẩm và cõi nước, ngự trị Veles (đọc: Vê-let), thần của thế giới dưới đất. Veles cai quản cõi Nav (đọc: Náp), cõi của người chết, của tổ tiên, của bóng tối và ẩm ướt. Ngài là thần của gia súc, của của cải, của ma thuật và những lời thề. Veles có thể hóa thành một con rắn khổng lồ, trườn dưới rễ cây, len lỏi trong hang sâu và đầm lầy.

Một vị ở trên, một vị ở dưới. Một vị là trật tự, một vị là hỗn mang và sự phồn sinh của lòng đất. Giữa hai vị là một mối thù truyền kiếp.

Chuyện kể rằng Veles, con rắn của lòng đất, thường bò lên trộm những thứ thuộc về cõi trên. Có bản kể hắn trộm đàn gia súc trên trời; có bản kể hắn trộm nước mưa, giữ khư khư dưới đất khiến trần gian hạn hán; lại có bản kể hắn dám bắt cóc cả vợ hoặc con của Perun xuống cõi dưới.

Dù trộm thứ gì, hành động ấy phá vỡ trật tự của vũ trụ. Nước phải rơi xuống để nuôi mùa màng; gia súc phải ở đúng chỗ của chúng; ranh giới giữa cõi trên và cõi dưới phải được giữ. Khi Veles vượt ranh giới, Perun nổi giận.

Perun cầm rìu, lên cỗ xe sấm, và bắt đầu cuộc truy đuổi.

Con rắn Veles bỏ chạy, và hắn là bậc thầy ẩn nấp. Hắn trốn sau một thân cây — Perun bổ sét, cây nứt toác. Hắn nấp sau một tảng đá — sét giáng xuống, đá vỡ tan. Hắn biến thành người, thành con bò, thành đủ thứ, rồi cuối cùng luồn xuống dưới đất, trốn vào nước, vào đầm lầy, nơi sét không với tới.

Đó chính là cơn giông mà người Slav nhìn thấy trên bầu trời. Mỗi tiếng sấm là bánh xe của Perun lăn; mỗi tia chớp là ngài phóng vũ khí vào con rắn đang lẩn trốn; mỗi lần sét đánh nứt một thân cây, tách một tảng đá, là dấu vết cuộc rượt đuổi. Và khi con rắn cuối cùng chui xuống đất đầu hàng, cơn giông tan — và mưa đổ xuống. Vì khi Perun đánh bại Veles, hắn buộc phải nhả lại thứ đã trộm: nước mưa được giải phóng, trút xuống ruộng đồng, và mùa màng lại xanh tươi.

Nhưng Veles không bao giờ bị tiêu diệt hẳn, và đó mới là điều sâu sắc trong thần thoại này.

Sau mỗi trận, con rắn lại lành lặn, lại bò lên trộm, và Perun lại đuổi. Cuộc chiến diễn ra lặp đi lặp lại theo chu kỳ, mùa này qua mùa khác, năm này qua năm khác — đúng như cơn giông mùa hè cứ trở đi trở lại.

Người Slav xưa không xem Veles thuần túy là kẻ xấu. Ngài là thần của gia súc và của cải, thần bảo hộ những lời thề và mùa màng dưới đất; nông dân và người chăn nuôi vẫn thờ ngài. Perun là thần của tầng lớp chiến binh và quý tộc; Veles là thần của dân thường, của đất đai và súc vật. Cả hai đều cần thiết.

Nếu không có cuộc rượt đuổi của Perun, nước mưa sẽ mãi bị giam dưới đất, trần gian khô cằn. Nếu không có Veles giữ lòng đất phồn sinh, sẽ không có mùa màng, không có gia súc, không có của cải. Trật tự cần hỗn mang để có cái mà sắp đặt; cõi trên cần cõi dưới để cân bằng. Mối thù giữa hai vị thần không phải là chuyện thiện thắng ác, mà là nhịp thở của cả thế giới — căng lên rồi giãn ra, giông tố rồi mưa lành.

Trong nhiều bản kể còn có một nhân vật thứ ba: Mokosh (đọc: Mô-cốt), nữ thần đất mẹ, nữ thần duy nhất trong đền thờ chính của người Slav. Bà là người dệt sợi số phận, bảo hộ phụ nữ, mùa màng và sự sinh nở. Có bản xem bà là phối ngẫu của Perun; có bản gắn bà với sự màu mỡ của đất mà Veles cai quản.

Mokosh đứng giữa hai thế lực — bà là mặt đất, nơi sấm của Perun giáng xuống và nơi nước của Veles thấm vào. Chính trên thân thể bà, cuộc chiến giữa trời và lòng đất kết thành mùa màng. Khi mưa rơi sau cơn giông, đó là lúc trời và đất giao hòa, và Mokosh làm hạt nảy mầm.

Thế nên, mỗi mùa hè khi mây đen kéo tới, sấm rền và chớp giật, người Slav xưa ngước lên trời và biết: Perun lại đang cầm rìu đuổi con rắn Veles. Họ không sợ hãi. Họ chờ. Vì họ biết cuộc rượt đuổi ấy luôn kết thúc theo một cách: con rắn chui xuống đất, cơn giông tan, và mưa lành đổ xuống nuôi sống muôn loài.

Đó là cách người Slav cổ giải thích một trong những điều bí ẩn nhất của tự nhiên — vì sao trời nổi giông, và vì sao sau cơn giông bao giờ cũng là mưa. Không phải một tai họa, mà là một vị thần đang lập lại trật tự, để sự sống tiếp tục xoay vòng.

M1 — Bản đồ quan hệ: Đây là cặp node trung tâm của phần thần lớn Slavic: Perun (cõi trên Prav) và Veles (cõi dưới Nav), nối bằng cạnh "kẻ thù truyền kiếp — sấm truy đuổi rắn". Thêm node Mokosh (đất mẹ) đứng giữa. Bấm vào cạnh Perun–Veles để thấy đây không phải thiện–ác, mà là hai cực cân bằng.

Liên hệ đa văn hóa (M7): Thần sấm cõi trên chống thần rắn cõi dưới là một trong những mô-típ cổ nhất của loài người: Perun ↔ Veles gợi tới Thor chống Rắn Thế Giới Jörmungandr (Bắc Âu), Zeus chống Typhon (Hy Lạp), Indra chống rắn Vritra (Ấn Độ). Vì sao khắp nơi con người đều kể chuyện sấm đánh rắn?