Nước Tống có một người làm ruộng.

Giữa ruộng anh ta có một gốc cây.

Một hôm, có con thỏ chạy băng qua. Nó chạy nhanh quá, đâm thẳng vào gốc cây, gãy cổ, chết ngay tại chỗ.

Anh nông dân bỏ cày xuống, nhặt con thỏ đem về.

Hôm ấy anh ta được một bữa thịt. Không mất một giọt mồ hôi. Không mất một hạt thóc. Chỉ cần con thỏ tự chạy đến và tự chết.

Từ hôm ấy, anh ta bỏ cái cày.

Anh ra ngồi cạnh gốc cây. Ngồi từ sáng tới tối. Mắt không rời cái gốc cây ấy, đợi con thỏ thứ hai.

Không có con thỏ thứ hai nào cả.

Ruộng bỏ hoang. Cỏ mọc kín. Người nước Tống đi qua đều cười anh ta.

Đến đây là hết truyện. Rất ngắn — Hàn Phi kể ngụ ngôn không bao giờ dài dòng.

Nhưng ông không viết truyện này để cười một anh nông dân. Ông viết nó để đâm một nhát vào một chuyện khác hẳn.

Ngay sau đó, ông hạ một câu:

Nay muốn lấy phép cai trị của các vua đời xưa mà cai trị dân đời nay, thì đều là hạng ôm gốc cây đợi thỏ cả thôi.

Đó mới là đích ngắm.

Thời Hàn Phi, các nhà tư tưởng đua nhau kể về đời Nghiêu đời Thuấn — cái thuở vua thánh trị vì, dân không cần luật cũng tự yên. Ai cũng bảo cứ theo phép cũ ấy thì nước sẽ trị.

Hàn Phi bảo: những ông vua thánh ấy là con thỏ đâm vào gốc cây.

Nó có thật. Nó đã xảy ra. Nhưng nó xảy ra một lần, trong một hoàn cảnh đã trôi qua mất rồi — thời ấy người ít của nhiều, không tranh nhau nên dễ trị. Nay người đông của ít, tranh nhau đến nơi. Ngồi đợi một ông vua thánh nữa hiện ra thì cũng như ngồi đợi con thỏ thứ hai.

Cho nên, Hàn Phi kết: đời đổi thì việc đổi, việc đổi thì phép phải đổi theo.

Ông không chê anh nông dân vì anh ta lười. Ông chê anh ta vì anh ta tin rằng thế giới sẽ đứng yên chờ mình.

Ngẫm: Anh nông dân không hề vô lý — anh ta có bằng chứng hẳn hoi, chính mắt thấy một con thỏ chết ở đó. Vậy sai lầm của anh ta không nằm ở chỗ tin vào kinh nghiệm, mà ở chỗ không hỏi kinh nghiệm ấy đã xảy ra trong hoàn cảnh nào.

Góc tương tác: "Ôm cây đợi thỏ" là câu người Việt vẫn dùng để chê kẻ ăn may rồi chờ may mãi. Nhưng thử áp câu ấy vào chính mình: có cách làm nào bạn đang lặp lại chỉ vì nó từng hiệu quả một lần không? Và làm sao phân biệt nó với sự kiên trì của Ngu Công (tale 09)?