Trên núi Popa có một pho tượng khiến khách lên đền hay dừng lại lâu hơn những pho khác.

Đó là tượng một người đàn bà.

Nàng không cầm gươm, không đội mũ thần, không có vẻ gì uy nghi. Nàng chỉ ngồi, và trên mặt nàng có cái gì đó rất giống một người mẹ đang đợi con về ăn cơm.

Người Miến gọi nàng là Popa Medaw — Mẹ Popa. Tên thật của nàng là Me Wunna (đọc "Mê Un-na").

Đây là chuyện của nàng, và nó là chuyện buồn nhất trong hệ Nat.

Ngày xưa trên núi Popa có một người đàn bà sống một mình.

Nàng không hẳn là người. Người ta kể nàng là một loài tinh của núi, sống bằng hoa và lá rừng. Nàng đẹp, và nàng cô độc.

Dưới chân núi, ở kinh thành, có một người đàn ông tên Byatta (đọc "Bi-át-ta").

Byatta phục vụ nhà vua. Việc của anh là mỗi ngày leo lên núi Popa hái hoa mang về cho vua — thứ hoa chỉ mọc trên ấy.

Anh chạy nhanh khủng khiếp. Người ta kể anh lên tới đỉnh núi và về lại kinh thành trong một buổi.

Rồi một hôm, trên núi, anh gặp nàng.

Họ yêu nhau.

Byatta ở lại với Me Wunna. Anh vẫn hái hoa, vẫn mang về cho vua, nhưng anh về muộn dần. Rồi rất muộn. Rồi có hôm không về.

Họ có hai đứa con trai.

Hai đứa bé lớn lên trên núi, khỏe như cha, và có cái gì đó của mẹ trong máu — người ta kể chúng khỏe hơn hẳn trẻ con dưới xuôi.

Nhà vua để ý thấy người hái hoa của mình về trễ.

Vua điều tra. Vua biết chuyện.

Và vua nổi giận — vì trong mắt vua, một người đang mang việc của vua thì không được để việc riêng làm chậm chân.

Byatta bị xử tử.

Me Wunna đứng trên núi đợi.

Nàng đợi buổi chiều ấy. Rồi đợi hôm sau. Rồi đợi mùa mưa qua.

Hai đứa con hỏi cha đâu, nàng không trả lời được.

Nàng không xuống núi. Trong các bản kể, không ai giải thích tại sao — có bản nói nàng không thể rời núi vì nàng là tinh của núi; có bản nói nàng vẫn tin anh sẽ về.

Nàng ngồi đó, ôm hai đứa con, và nàng không ăn nữa.

Người Miến kể rằng nàng chết vì thương nhớ — chết vì một trái tim tan chứ không vì bệnh, không vì đói.

Và vì nàng chết như thế, nàng thành Nat.

Hai đứa trẻ mồ côi được đưa về kinh thành.

Chúng lớn lên thành hai chàng trai khỏe phi thường, và nhà vua — cũng ông vua ấy — nhận chúng vào phục vụ. Người ta gọi chúng là hai anh em Shwepyingyi và Shwepyinnge (anh và em).

Vua giao cho chúng một việc: cùng với mọi người, xây một ngôi chùa. Lệnh rất rõ — mỗi người phải góp đủ một viên gạch vào bức tường.

Hai anh em ham chơi.

Có bản kể chúng mải đá cầu. Có bản kể chúng mải chuyện trò với mấy cô gái trong vùng.

Tới lúc kiểm tra, bức tường thiếu đúng hai viên gạch.

Vua nổi giận. Và lần này, cũng như lần trước với cha chúng, vua không tha.

Hai anh em bị xử tử.

Rồi chuyện lặp lại y hệt chuyện của Min Mahagiri ở tale trước.

Sau khi hai anh em chết, vùng đất ấy sinh ra đủ thứ tai ương. Có bản kể chính đoàn thuyền của vua đi ngang qua đó thì bị mắc kẹt, không nhúc nhích được, dù nước sông vẫn chảy.

Vua hiểu ra.

Vua cho lập đền thờ hai anh em ở Taungbyon, gần Mandalay, và phong họ làm Nat.

Từ đó, hằng năm ở Taungbyon có một lễ hội lớn — nat pwe kéo dài nhiều ngày, có nhạc, có múa, có đồng cốt, có đám đông từ khắp nơi kéo về. Đây là một trong những lễ hội đông nhất Myanmar.

Người ta cúng hai anh em bằng những thứ mà hai chàng trai trẻ ham chơi ngày xưa sẽ thích: đồ ăn ngon, nhạc to, không khí hội hè.

Không ai cúng họ bằng sự trang nghiêm.

Vì họ có bao giờ trang nghiêm đâu.

Còn Me Wunna thì ở lại trên núi Popa.

Người ta không thờ nàng vì nàng làm được phép lạ gì. Người ta thờ nàng vì nàng đợi.

Cả một hệ thần linh gồm 37 vị, phần lớn là chiến binh, thợ rèn, hoàng tử, người bị chém, người bị thiêu — và giữa đó là một người đàn bà ngồi trên núi, ôm hai đứa nhỏ, đợi một người đàn ông sẽ không bao giờ về nữa.

Khách hành hương lên Popa thường mang hoa lên cho nàng.

Đúng thứ hoa mà Byatta ngày xưa leo lên núi để hái.

🇻🇳 Người đàn bà đợi chồng — mô-típ chung của cả vùng. Việt Nam có núi Vọng Phu: người vợ bồng con đứng trông chồng ngoài biển, đứng mãi rồi hóa đá. Myanmar có Me Wunna ngồi trên Popa ôm hai con đợi Byatta. Indonesia có những tảng đá bên bờ biển mang tên người. Cùng một hình: một người mẹ, những đứa con, và một chân trời trống.

🏛️ Hệ Nat — người chết oan được thờ. Cùng nhóm với Min Mahagiri ở tale trước. Điểm chung: nạn nhân của quyền lực không bị lãng quên, mà được cả cộng đồng rước lên làm thần. Lễ hội Taungbyon hằng năm là bằng chứng sống của tín ngưỡng này.

⚖️ Câu hỏi để nghĩ: Trong cả hai truyện Nat, nhà vua đều làm đúng luật — trừng phạt kẻ bỏ việc, trừng phạt kẻ không nộp đủ gạch. Vậy tại sao dân gian lại đứng về phía những người bị phạt, và thờ họ suốt mấy trăm năm?

🐉 Thẻ Bestiary: Popa Medaw · Shwepyingyi · Shwepyinnge — ba thẻ Nat mở khóa cùng tale này.