Ở một vương quốc xa xôi, có vị Sa hoàng già tên Dadon (đọc: Đa-đôn). Thời trẻ, ông là chiến binh dũng mãnh, thường đem quân đánh phá nước láng giềng. Nhưng nay ông đã già, chỉ muốn được yên ổn nghỉ ngơi. Trớ trêu thay, đến lượt các nước láng giềng lại kéo sang quấy phá bờ cõi ông.

Quân giặc lúc đánh phía đông, lúc đánh phía nam, lúc lại đánh phía tây. Sa hoàng Dadon cứ phải điều quân chạy hết biên giới này đến biên giới khác, mệt mỏi rã rời mà chẳng lúc nào yên. Ông rầu rĩ cầu cứu khắp nơi.

Một hôm, có ông già thông thái — người ta bảo là một pháp sư — tìm đến cung. Từ trong tay áo, ông lão lấy ra một con gà trống bằng vàng rực rỡ, dâng lên Sa hoàng.

"Thưa bệ hạ," ông lão nói, "hãy đặt chú gà vàng này lên đỉnh tháp cao nhất. Nó sẽ canh giữ cho ngài. Hễ trong nước bình yên, nó đứng im. Nhưng hễ có giặc rình rập ở phương nào, nó sẽ quay mặt về phương ấy, vươn cổ gáy vang: 'Ki-ri-ki! Coi chừng, giặc tới!'"

Sa hoàng mừng rỡ. Ông đặt gà vàng lên tháp cao. Quả nhiên, từ đó hễ có giặc, gà trống liền quay mình gáy báo. Nhờ vậy, Dadon kịp thời điều quân, đánh lui mọi cuộc xâm lấn. Bờ cõi yên ổn hẳn.

Cảm kích, Sa hoàng hứa với ông già thông thái:

"Nhà ngươi đã cứu ta. Ngươi muốn gì, ta cũng ban. Bất cứ điều gì ngươi xin, ta thề sẽ đáp ứng như đáp ứng chính mình!"

Ông lão chỉ mỉm cười, chưa xin gì, rồi lặng lẽ ra đi.

Nhiều năm trôi qua trong thanh bình. Rồi một ngày, gà trống vàng lại quay mặt về phương đông, gáy vang dữ dội. Sa hoàng sai con trai cả dẫn quân đi. Tám ngày trôi qua, không thấy tin tức. Gà lại gáy. Ông sai con trai thứ dẫn quân đi tiếp. Lại tám ngày bặt tin.

Lần thứ ba, gà gáy inh ỏi không dứt. Sa hoàng Dadon đích thân dẫn đại quân lên đường. Đi mãi, ông tới một thung lũng giữa núi non. Cảnh tượng khiến ông chết lặng: cả hai đạo quân của hai người con nằm la liệt, và hai hoàng tử đã ngã xuống bên nhau — như thể họ đã tranh giành nhau điều gì đó rồi cùng bỏ mạng.

Đang lúc đau đớn, một chiếc lều lụa lộng lẫy giữa thung lũng mở ra. Từ trong bước ra một người con gái đẹp mê hồn — nữ hoàng xứ Shamakhan (đọc: Sa-ma-khan). Nàng mỉm cười, mời Sa hoàng vào lều.

Vẻ đẹp của nàng khiến ông già Dadon quên hết đau thương, quên cả hai đứa con vừa mất. Ông ở lại bên nàng suốt bảy ngày, say đắm như bị bỏ bùa. Rồi ông đưa nàng lên xe, rước về kinh đô làm hoàng hậu.

Đoàn xe vừa về tới cổng thành, đám đông reo hò đón mừng. Bỗng trong đám đông, ông già thông thái năm xưa xuất hiện, chống gậy tiến ra chặn đường Sa hoàng.

"Chào bệ hạ," ông lão nói. "Ngài còn nhớ lời hứa năm xưa chứ? Ngài thề sẽ ban cho tôi bất cứ điều gì tôi xin. Nay tôi xin — hãy trao cho tôi nàng nữ hoàng xứ Shamakhan này."

Sa hoàng Dadon sững sờ, rồi nổi giận đùng đùng. "Ngươi điên rồi! Một ông già lụ khụ, đòi hoàng hậu của ta ư? Xin thứ khác đi — vàng bạc, chức tước, nửa giang sơn cũng được. Còn nàng thì không!"

"Tôi không cần gì khác," ông lão điềm tĩnh. "Chỉ cần đúng điều ngài đã thề."

Cơn giận làm Dadon mờ mắt. Ông vung cây quyền trượng, đánh ông lão ngã xuống. Ông lão tắt thở ngay tại chỗ. Cả đám đông sợ hãi lặng đi. Bầu trời bỗng tối sầm.

Ngay lúc ấy, trên đỉnh tháp cao, chú gà trống vàng vụt bay xuống. Nó lượn một vòng, rồi sà xuống, mổ một cái thật mạnh vào đỉnh đầu Sa hoàng Dadon. Nhà vua đổ gục xuống, tắt thở.

Chú gà vàng vỗ cánh bay vút lên trời, mất hút. Còn nàng nữ hoàng xứ Shamakhan — khi mọi người ngoảnh lại — đã biến mất không dấu vết, như thể chưa từng tồn tại.

Người dân bàng hoàng. Vị vua từng được cứu bởi lời hứa, cuối cùng lại chết vì chính lời hứa mình đã bội. Câu chuyện được kể lại từ đời này sang đời khác, như một lời nhắc: dù là chuyện bịa đặt của cổ tích, bài học trong đó vẫn thật — đã hứa thì phải giữ lời, và lòng tham mê muội bao giờ cũng dẫn tới tai họa.

- Xuất xứ: Truyện thơ nổi tiếng của đại thi hào Nga Aleksandr Pushkin (1834), dựa trên mô-típ dân gian. Câu kết quen thuộc của Pushkin: "Truyện là bịa đặt, nhưng trong đó có bài học — cho những chàng trai tốt lời răn."

- Bài học (moral): Giữ lời hứa là danh dự của kẻ mạnh. Bội tín cộng với mê đắm sắc dục đã khiến một vị vua từng oai hùng phải trả giá bằng cả mạng sống lẫn hai người con.

- Câu hỏi: Ông già thông thái đòi đúng thứ Sa hoàng trân quý nhất. Nếu là bạn, đã trót thề "cho bất cứ điều gì", bạn sẽ giữ lời dù đau đớn, hay bội ước? Vì sao lời thề lại nặng đến thế?