Ngày xửa ngày xưa, có một vị hoàng đế mê quần áo đẹp đến mức tiêu cả gia tài vào chuyện ăn mặc. Ông chẳng thiết gì đến quân đội, cũng chẳng màng đi xem hát hay dạo chơi trong rừng — trừ khi để khoe một bộ đồ mới. Người ta thường nói về các vị vua khác: "Ngài đang họp bàn việc nước." Còn về ông vua này, người ta luôn nói: "Hoàng thượng đang thay áo trong phòng thay đồ."

Kinh đô của ông là một thành phố lớn, vui nhộn, khách lạ ra vào nườm nượp. Một hôm, có hai kẻ lừa đảo tìm đến. Chúng tự xưng là thợ dệt, khoe rằng biết dệt một thứ vải đẹp nhất trên đời. Không chỉ hoa văn và màu sắc tuyệt mỹ, thứ vải ấy còn có một phép lạ: ai không xứng với chức vị mình đang giữ, hoặc ngu dốt quá đỗi, thì sẽ không nhìn thấy được nó.

"Đúng là thứ vải trong mơ!" hoàng đế nghĩ. "Mặc áo may bằng vải ấy, ta sẽ biết ngay ai trong triều không xứng với chức vụ, ai khôn ai dại." Ông lập tức ban cho hai kẻ bịp một khoản tiền lớn để chúng bắt tay vào dệt.

Chúng dựng hai khung cửi, giả vờ làm việc chăm chỉ — nhưng khung cửi trống trơn, chẳng có một sợi tơ nào. Chúng đòi thêm tơ óng ánh và vàng ròng loại quý nhất, rồi giấu tất cả vào túi riêng, còn tay thì cứ thoăn thoắt tới tận khuya trên khung cửi rỗng.

"Ta muốn biết vải dệt tới đâu rồi," hoàng đế nghĩ. Nhưng ông chợt thấy hơi ngờ ngợ trong lòng: nhỡ chính ông không nhìn thấy vải thì sao? Ông bèn sai vị quan già trung thực nhất, thông minh nhất triều đình tới xem trước.

Vị quan già bước vào phòng, nhìn hai cái khung cửi và... hoảng hồn. Ông chẳng thấy gì cả! Nhưng ông đâu dám nói ra. "Chẳng lẽ ta ngu dốt? Chẳng lẽ ta không xứng với chức quan?" Hai kẻ bịp mời ông lại gần, chỉ vào khoảng không, tấm tắc khen hoa văn tuyệt đẹp, màu sắc rực rỡ. Vị quan căng mắt nhìn, vẫn chẳng thấy gì, nhưng vội gật gù: "Ồ, đẹp! Đẹp tuyệt vời! Ta sẽ về tâu với hoàng thượng rằng ta rất hài lòng." Và ông tả lại y như lời hai kẻ bịp mô tả.

Ít lâu sau, hoàng đế cử thêm một vị quan khác tới xem. Cũng y hệt: vị quan chẳng thấy gì, nhưng vì sợ bị chê là bất tài nên cũng gật gù khen ngợi. Cả kinh thành bàn tán xôn xao về thứ vải kỳ diệu.

Cuối cùng, chính hoàng đế muốn đích thân tới xem, mang theo cả một đoàn tùy tùng. Hai kẻ bịp vẫn đang "dệt" hăng say trên khung cửi rỗng. "Bệ hạ xem này, hoa văn có đẹp không ạ? Màu này có lộng lẫy không ạ?" chúng vừa nói vừa chỉ vào khoảng không.

Hoàng đế trố mắt nhìn. Ông không thấy gì cả! "Trời ơi," ông hoảng sợ nghĩ thầm, "chẳng lẽ ta ngu dốt? Chẳng lẽ ta không xứng làm hoàng đế? Đây là điều khủng khiếp nhất có thể xảy ra!" Nhưng miệng ông vẫn thốt lên: "Ồ, đẹp lắm! Ta rất vừa ý!" Ông gật gù, chăm chú nhìn cái khung cửi trống, không dám thú nhận rằng mình chẳng thấy gì. Cả đoàn tùy tùng cũng nhìn theo, cũng chẳng ai thấy gì, nhưng đều nhao nhao: "Đẹp quá! Tuyệt mỹ!" Họ còn khuyên hoàng đế nên mặc bộ đồ mới ấy trong lễ diễu hành sắp tới.

Suốt đêm trước lễ diễu hành, hai kẻ bịp thắp đèn sáng trưng, giả vờ cắt vải trên không, khâu bằng kim không chỉ. Đến sáng, chúng tuyên bố: "Xong rồi! Bộ y phục đã hoàn tất." Chúng nâng hai tay lên như đang bưng thứ gì đó, rồi "mặc" cho hoàng đế từng món một — áo, quần, áo choàng — toàn là không khí. "Nhẹ như tơ nhện, phải không ạ? Tưởng như chẳng mặc gì trên người!" Hoàng đế xoay người trước gương, ngắm nghía cái thân thể chẳng có mảnh vải nào, và gật gù hài lòng.

Đoàn diễu hành khởi hành. Hoàng đế bước đi oai vệ dưới lọng che, còn hai vị quan phía sau thì giả vờ nâng tà áo choàng dài — cái tà áo chẳng hề tồn tại. Dân chúng đứng chật hai bên đường và trên các cửa sổ đều trầm trồ: "Ôi, bộ đồ mới của hoàng thượng đẹp làm sao! Tà áo mới lộng lẫy làm sao!" Không một ai dám nói mình chẳng thấy gì, bởi ai cũng sợ bị coi là ngu dốt hay không xứng với chức phận.

Bỗng, giữa đám đông, một em bé cất tiếng nói to, hồn nhiên:

"Nhưng hoàng đế có mặc gì đâu!"

Đám đông chợt lặng đi. Rồi có người khẽ nhắc lại lời em bé. Người này thì thầm với người kia, và cuối cùng cả đoàn người cùng reo lên: "Đúng rồi! Hoàng đế chẳng mặc gì cả! Một đứa trẻ đã nói đúng!"

Hoàng đế nghe rõ mồn một, và trong lòng ông cũng thầm biết rằng dân chúng nói đúng. Nhưng ông tự nhủ: "Đoàn diễu hành đã bắt đầu thì phải đi cho hết." Thế là ông càng ưỡn ngực bước đi oai vệ hơn nữa, còn hai vị quan phía sau vẫn nâng niu cái tà áo không hề có, giữa tiếng cười của cả kinh thành.

(M8 — Chuyện kể đêm · Bài học) Cả một đám đông người lớn — quan lại, tùy tùng, dân chúng — đều nhìn thấy sự thật, nhưng không ai dám nói, vì ai cũng sợ bị chê là dốt. Chỉ một em bé, chưa biết sợ những điều ấy, mới dám nói thẳng: "Hoàng đế có mặc gì đâu!"

→ Bài học Andersen gửi gắm: đôi khi người lớn vì sĩ diện mà cùng nhau tin vào một điều dối trá. Nói ra sự thật cần dũng khí — và đôi khi người dũng cảm nhất lại là người thành thật nhất, chứ không phải người quyền cao chức trọng nhất.