Sau những ngày tháng căng mình ôm trọn hơi thở của mùa lũ, dòng sông Lam như trút bỏ gánh nặng, từ tốn co mình lại. Nước rút đi, để lại trên triền sông những bãi bồi vàng óng, mềm như lụa. Đó là những ngày mà dòng sông, từ một người bạn ồn ào, bất tận, bỗng hóa thành một người chị trầm tư, lặng lẽ phơi bày những bí mật thầm kín bấy lâu.

Tôi vẫn nhớ như in những buổi trưa hè đổ lửa, chân trần chạy trên những bãi cát mịn màng vừa lộ ra. Bãi bồi lúc này không chỉ là đất, mà là một tấm thảm khổng lồ được dệt bằng phù sa, còn vương mùi nước mát và ánh nắng. Những hòn sỏi cuội tròn vo, đủ màu sắc, nằm phơi mình dưới nắng, lấp lánh như những viên ngọc trai vừa được đánh thức khỏi giấc ngủ sâu dưới lòng sông.

Màu nước sông cũng không còn trong xanh biêng biếc như hồi đầu mùa. Dần dần, nó ngả sang một màu sậm hơn, như chứa đựng cả trầm tích của thời gian, của bao câu chuyện đã chảy qua. Phù sa lắng đọng khiến dòng nước có vẻ đục hơn, nhưng lại mang một vẻ đẹp khác, mặn mà và sâu lắng hơn. Nó như một bức tranh vẽ bằng màu đất, màu của những rễ cây bần, cây tràm đã cắm sâu vào lòng sông.

Những cây bần già cỗi, vốn quanh năm trầm mình trong nước, giờ đây lộ ra phần gốc sần sùi, rêu phong. Chúng đứng đó, như những chứng nhân già nua của dòng sông, kể những câu chuyện không lời về bao mùa nước lên, nước xuống. Đám cỏ dại, lưa thưa mọc trên những bãi bồi mới, run rẩy trong gió, như những đứa trẻ vừa chào đời, bỡ ngỡ trước thế giới rộng lớn.

Khi nước cạn, thế giới dưới lòng sông cũng thay đổi. Những con cá mòi, cá tràu không còn tung tăng bơi lội khắp nơi như trước, chúng tụ lại ở những vũng nước sâu, hoặc men theo dòng chảy tìm về những nơi kín đáo hơn. Có những buổi chiều, ông nội lại mang nơm đi dọc theo bờ sông, thỉnh thoảng lại vớt được vài con cá nhỏ mắc kẹt trong những vũng nước đọng. Ông thường bảo: "Sông cạn, cá cũng biết đường tìm về chỗ nương náu, răng mà người mình lại không biết lo xa?".