Cái nắng chiều trên sông Hậu cứ vàng ươm như rót mật xuống mặt nước, tôi ngồi bên hiên nhà nhìn mẹ lúi húi bên khung cửi. Tiếng thoi đưa kẽo kẹt vang lên đều đặn, hòa cùng tiếng nước vỗ nhẹ vào bờ tre, tạo nên một bản nhạc quen thuộc đã ru tôi suốt những năm tháng ấu thơ.

Mẹ tôi người Chăm gốc ở làng Châu Phong, nhưng từ khi lấy ba - một người miền Tây chính gốc - bà đã mang theo khung cửi và những cuộn chỉ sặc sỡ xuống tận bến sông này. Căn nhà sàn nhỏ của chúng tôi nằm nép mình dưới những tán dừa nước, mỗi sáng mở cửa ra là thấy cả một vùng sông nước mênh mông. Mẹ bảo, người Chăm mình ở đâu cũng vậy, phải có tiếng khung cửi mới gọi là nhà.

Tôi còn nhớ những buổi chiều mưa trên sông Hậu, mưa miền Tây lất phất nhưng dai dẳng. Mẹ ngồi bên khung dệt, tay thoăn thoắt đưa thoi, mắt vẫn không rời những đường chỉ. Trong nhà thoảng mùi nếp mới từ bếp, mùi cá kho tộ ba vừa xong vụ đồng. Bên ngoài, vài chiếc ghe xuồng lặng lẽ neo đậu dưới hiên, mái chèo gác lên thành xuồng. Mẹ hát bài ca Chăm cổ, giọng ngân nga như lời ru, lời hát nói về dòng sông Hậu và những cánh đồng Châu Đốc xa lơ xa lắc.

"Con ơi, nghề dệt là hồn của người Chăm mình đó", mẹ vừa dệt vừa nói, tay vẫn không ngừng chuyển động. "Ngày xưa, bà ngoại con cũng dệt bên bờ sông Châu Đốc. Mỗi chiếc khăn, mỗi tấm thổ cẩm đều mang cả câu chuyện của dân tộc mình". Rồi mẹ chỉ cho tôi thấy những đường hoa văn tinh xảo: hình quả trám, hình sóng nước, hình bông lúa - tất cả đều là những gì thân thuộc nhất ở vùng đất này.

Tôi từng hỏi mẹ sao không dệt những hoa văn cổ truyền của người Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận. Mẹ cười hiền: "Ở đây là miền Tây, là sông nước, là ruộng đồng. Người Chăm mình đi đến đâu cũng mang theo văn hóa, nhưng cũng phải hòa vào lòng đất mới sống được con ạ". Thế là trên khăn của mẹ, bên cạnh những họa tiết Chăm cổ, xuất hiện thêm hình chiếc ghe, bông súng, con cá lóc... Tất cả hòa quyện vào nhau, tạo thành thứ thổ cẩm Chăm - miền Tây độc đáo chỉ có ở vùng đất này.

Năm tôi mười ba tuổi, mẹ bắt đầu dạy tôi dệt. Buổi đầu tiên, tay tôi vụng về lắm, thoi cứ vướng vào chỉ, khung cửi kêu lạch cạch chẳng ra giai điệu nào. Mẹ cầm tay tôi, chậm rãi hướng dẫn từng động tác. "Từ từ thôi con, nghề dệt không cần nhanh, cần cái tâm và sự kiên nhẫn. Như dòng sông Hậu kia, chảy cả ngàn năm vẫn cứ hiền hòa". Tôi nhìn đôi tay mẹ - những ngón tay thô ráp vì bao năm lội ruộng, bưng bê cá tôm - nhưng khi cầm thoi lại mềm mại đến lạ.

Bây giờ mẹ già rồi, lưng còng hơn mỗi khi ngồi dệt, tay run run nhưng vẫn không bỏ nghề. Có hôm tôi thấy mẹ ngồi nhìn ra sông, tay vuốt ve tấm thổ cẩm vừa dệt xong. Nắng chiều Hậu Giang nhuộm vàng mái tóc bạc của mẹ, gió từ sông thổi vào mang theo mùi phù sa nồng ấm. Mẹ bảo: "Mai mốt mẹ mất, con nhớ giữ lấy nghề này. Đừng để tiếng khung cửi tắt trên dòng sông này nghe con".

Tôi gật đầu, nước mắt lưng tròng. Tôi biết mình không chỉ giữ một nghề, mà giữ cả một dòng chảy văn hóa đã hòa quyện giữa đất Chăm và đất miền Tây. Như con sông Hậu đã chảy xuôi từ thượng nguồn Campuchia xuống tận biển, mang theo phù sa bồi đắp cho cả vùng đồng bằng. Tiếng khung cửi của mẹ vẫn còn đó, vẫn kẽo kẹt mỗi chiều bên sông, như một lời hẹn với thời gian, với đất trời và với cả những thế hệ sau này.