Truyện Cười Thông Thái Thế Giới

Kẻ khôn dân gian (wise fool)

Nhân vật cười xuất hiện độc lập ở những nơi cách nhau hàng nghìn cây số, và ai cũng dùng ba chiêu giống nhau: lấy nghĩa đen bẻ nghĩa bóng, hạ bệ kẻ quyền thế mà không đụng một sợi tóc, và dựng một cái vô lý cùng cỡ để cái vô lý kia tự sụp. Điểm khác nằm ở NHIỆT ĐỘ tiếng cười.

Nasreddin HodjaThổ Nhĩ Kỳ / Trung Áchuyên đề này
ẤM, THIỀN. Ông RẤT HAY THUA, và thua là chỗ hay nhất: quá nửa số mẩu ông tự cười mình. Rất nhiều mẩu không có ai thắng ai cả — tiếng cười nhắm vào CÁI KHÓ, không nhắm vào cái ác.
Trạng QuỳnhViệt Nam
SẮC, CAY. Gần như mẩu nào cũng có kẻ thua, và kẻ thua thường là người có quyền; hầu như không mẩu nào Quỳnh thua. Tiếng cười của người vừa bị ức hiếp xong — trong khi Nasreddin là tiếng cười của người đã ngồi xuống uống hết chén trà.
BirbalẤn Độ (Mughal)chuyên đề này
SÁNG, HIỀN — và là người DUY NHẤT ở trong cung, làm quan, được vua quý, không phải người ngoài chợ chống lại kẻ trên. Vũ khí là xoay góc nhìn: kẻ một vạch dài gấp đôi bên dưới, vạch của vua tự trông ngắn đi mà không cần chạm vào.
Till EulenspiegelĐứcchuyên đề này
LẠNH. Không cay như Quỳnh, không hiền như Nasreddin: Till không đòi công bằng cho ai, không rút ra bài học gì — ông chỉ chứng minh lời nói của con người đầy lỗ hổng rồi bỏ đi khỏi thành trước khi trời tối.
JuhaẢ Rậpchuyên đề này
CÙNG MỘT NGƯỜI, HAI CÁI TÊN: Juha được ghi chép sớm hơn Nasreddin, rồi hai kho hòa vào nhau tới mức nhiều bản gọi hẳn là 'Juha Nasreddin'. Khác biệt sắc thái thật: trong nhiều bản Ả Rập và bản Sicily (Giufà), nhân vật NGỐC THẬT, không có tầng thông thái phía sau.
Hershele OstropolerDo Thái Đông Âuchuyên đề này
NHÁNH RIÊNG — mục tiêu khác hẳn cả năm người kia: không hạ bệ ai, không nói câu thấm, chỉ cần TỐI NAY CÓ CÁI BỎ BỤNG. Ông nghèo thật, đói thật, và chiến thắng của ông rất nhỏ: một bát súp.
Sri ThanonchaiThái Lan
Thắng bằng cách LÀM ĐÚNG TỪNG CHỮ LỆNH VUA — giống Trạng Quỳnh đến mức đáng kinh ngạc: cả hai đều thắng bằng cách tuân lệnh quá đúng.
Thmenh CheyCampuchia
Cãi lý sắc như dao, đối thủ là cả triều đình — thường dân nhưng ở gần vua, khác Nasreddin (thầy làng, ngoài cuộc).
Xiang MiengLào
Ranh mãnh NHÀ CHÙA — đối thủ chính là sư trụ trì và quan lại, tức quyền lực tôn giáo chứ không chỉ quyền lực thế tục.
Thơ Mênh ChâyKhmer Nam Bộ (Việt Nam)
Cùng chiêu 'nghĩa đen bẻ nghĩa bóng': chủ dặn 'đừng rời cái cửa nửa bước' thì chàng vác nguyên cả cánh cửa đi ăn giỗ.

Nghe quá nhiều lời khuyên thì hỏng việc

Cùng một cấu trúc: nhân vật sửa đi sửa lại theo góp ý của người qua đường và mất sạch. Nhưng bản Ấn Độ nói về bị lừa CÓ CHỦ ĐÍCH, còn bản Việt cay hơn ở chỗ không ai có ý xấu cả.

Đòi tiền cho một thứ vô hình

Công nhận cái vô lý rồi trả bằng một thứ tương xứng đúng loại — nghĩa đen đối nghĩa đen.

Nasreddin — Mùi thịt nướng và tiếng đồng xuThổ Nhĩ Kỳ / Ả Rậpchuyên đề này
Chủ quán đòi tiền MÙI thịt, quan tòa trả bằng TIẾNG leng keng của đồng bạc rồi trả tiền lại cho người nghèo. Mẩu này có ở cả hai tên Juha và Nasreddin, không tách được gốc.
(các bản khác của cùng mô-típ)Trung Hoa / châu Âu (dị bản)chưa có truyện
Mô-típ được ghi nhận ở bản Juha, bản Trung Hoa và bản châu Âu — ví dụ điển hình cho việc truyện cười 300 chữ vượt biên giới dễ hơn mọi sử thi.

Để kẻ gian tự lộ bằng cái bẫy giăng trước

Không tra hỏi, không ép cung: người xử kiện dựng sẵn một tình huống rồi để chính nỗi sợ hoặc thói quen của kẻ gian tố cáo hắn.

So sánh đa văn hoá

Kẻ khôn dân gian (wise fool)

Nghe quá nhiều lời khuyên thì hỏng việc

Đòi tiền cho một thứ vô hình

Để kẻ gian tự lộ bằng cái bẫy giăng trước

Thứ chỉ người xứng đáng mới thấy