Truyện Cười Dân Gian Việt Nam
Trạng Quỳnh, Ba Giai – Tú Xuất và tiếng cười làng xã.
Vì sao câu chuyện này còn được kể
Trạng Quỳnh, Ba Giai – Tú Xuất là tiếng cười của kẻ dưới nhắm thẳng vào quan lại, nhà giàu, sư sãi giả danh — thời phong kiến, giễu nhại gián tiếp qua một nhân vật hư cấu tài trí là cách an toàn để dân gian giải toả bất mãn với cường quyền mà không phải trả giá thật.
So sánh đa văn hoá
Chuyên đề này góp mặt trong 2 mô-típ chung của nhân loại.
Cùng một mô-típ xuất hiện ở nhiều nền văn hoá cách nhau hàng nghìn cây số. Chỗ chúng khác nhau mới là chỗ đáng đọc.
Kẻ khôn dân gian (wise fool)
Nhân vật cười xuất hiện độc lập ở những nơi cách nhau hàng nghìn cây số, và ai cũng dùng ba chiêu giống nhau: lấy nghĩa đen bẻ nghĩa bóng, hạ bệ kẻ quyền thế mà không đụng một sợi tóc, và dựng một cái vô lý cùng cỡ để cái vô lý kia tự sụp. Điểm khác nằm ở NHIỆT ĐỘ tiếng cười.
- Nasreddin HodjaThổ Nhĩ Kỳ / Trung Á
ẤM, THIỀN. Ông RẤT HAY THUA, và thua là chỗ hay nhất: quá nửa số mẩu ông tự cười mình. Rất nhiều mẩu không có ai thắng ai cả — tiếng cười nhắm vào CÁI KHÓ, không nhắm vào cái ác.
- Trạng QuỳnhViệt Namchuyên đề này
SẮC, CAY. Gần như mẩu nào cũng có kẻ thua, và kẻ thua thường là người có quyền; hầu như không mẩu nào Quỳnh thua. Tiếng cười của người vừa bị ức hiếp xong — trong khi Nasreddin là tiếng cười của người đã ngồi xuống uống hết chén trà.
- BirbalẤn Độ (Mughal)
SÁNG, HIỀN — và là người DUY NHẤT ở trong cung, làm quan, được vua quý, không phải người ngoài chợ chống lại kẻ trên. Vũ khí là xoay góc nhìn: kẻ một vạch dài gấp đôi bên dưới, vạch của vua tự trông ngắn đi mà không cần chạm vào.
- Till EulenspiegelĐức
LẠNH. Không cay như Quỳnh, không hiền như Nasreddin: Till không đòi công bằng cho ai, không rút ra bài học gì — ông chỉ chứng minh lời nói của con người đầy lỗ hổng rồi bỏ đi khỏi thành trước khi trời tối.
- JuhaẢ Rập
CÙNG MỘT NGƯỜI, HAI CÁI TÊN: Juha được ghi chép sớm hơn Nasreddin, rồi hai kho hòa vào nhau tới mức nhiều bản gọi hẳn là 'Juha Nasreddin'. Khác biệt sắc thái thật: trong nhiều bản Ả Rập và bản Sicily (Giufà), nhân vật NGỐC THẬT, không có tầng thông thái phía sau.
- Hershele OstropolerDo Thái Đông Âu
NHÁNH RIÊNG — mục tiêu khác hẳn cả năm người kia: không hạ bệ ai, không nói câu thấm, chỉ cần TỐI NAY CÓ CÁI BỎ BỤNG. Ông nghèo thật, đói thật, và chiến thắng của ông rất nhỏ: một bát súp.
- Sri ThanonchaiThái Lan
Thắng bằng cách LÀM ĐÚNG TỪNG CHỮ LỆNH VUA — giống Trạng Quỳnh đến mức đáng kinh ngạc: cả hai đều thắng bằng cách tuân lệnh quá đúng.
- Thmenh CheyCampuchia
Cãi lý sắc như dao, đối thủ là cả triều đình — thường dân nhưng ở gần vua, khác Nasreddin (thầy làng, ngoài cuộc).
- Xiang MiengLào
Ranh mãnh NHÀ CHÙA — đối thủ chính là sư trụ trì và quan lại, tức quyền lực tôn giáo chứ không chỉ quyền lực thế tục.
- Thơ Mênh ChâyKhmer Nam Bộ (Việt Nam)
Cùng chiêu 'nghĩa đen bẻ nghĩa bóng': chủ dặn 'đừng rời cái cửa nửa bước' thì chàng vác nguyên cả cánh cửa đi ăn giỗ.
Để kẻ gian tự lộ bằng cái bẫy giăng trước
Không tra hỏi, không ép cung: người xử kiện dựng sẵn một tình huống rồi để chính nỗi sợ hoặc thói quen của kẻ gian tố cáo hắn.
- Birbal — Cây gậy của kẻ trộmẤn Độ (Mughal)
Bẫy đánh vào NỖI SỢ: bảo rằng gậy kẻ trộm sẽ dài thêm một đốt trong đêm, sáng ra cây gậy ngắn hơn chín cây kia — vì hắn đã sợ mà tự chặt bớt.
- Trạng Quỳnh — Trộm mèo của ChúaViệt Namchuyên đề này
Bẫy đánh vào THÓI QUEN, và phải chuẩn bị hàng tháng trời: Quỳnh luyện cho mèo quen ăn cơm nguội trộn rau từ mấy tháng trước, nên giữa hai đĩa nó tự chọn đĩa của nhà nghèo.