Thần Thoại Lưỡng Hà & Gilgamesh

Không thả chim. Điểm riêng nằm ở khúc sau lụt: ném 'xương của Mẹ Đất' (đá) qua vai, đá hóa thành người mới — tái tạo loài người từ vật chất vô tri, biểu tượng của sự bền bỉ.

Không có thần nổi giận: đây là nạn lụt cuối chu kỳ vũ trụ (pralaya). Cá Matsya kéo thuyền buộc vào sừng lên đỉnh Himavan. Hủy diệt là một pha của vòng tuần hoàn, không phải hình phạt.

ĐẢO NGƯỢC MÔ-TÍP CHIM: người bên trong không thả chim ra, chim tự bay tới gõ vào vách trống báo đất cạn. Cứu vì lòng tốt vặt (mời ông cụ bát cháo ngô), không vì đức tin hay dòng dõi. Có thêm một tầng bốn bản kia không có: khối thịt đầu tiên bị chia nhỏ rắc theo gió thành các dân tộc.

Bản duy nhất KHÔNG chạy trốn bằng thuyền. Đại Vũ khơi sông dẫn nước ra biển ròng rã 13 năm, ba lần qua nhà không vào — đề cao lao động, đức trị và trách nhiệm cộng đồng thay vì sự sống sót cá nhân.

Vật nổi là cái trống gỗ khoét từ thân cây cổ thụ, bịt kín hai mặt — vật của nhà rông, tức vật của cả làng, không phải con thuyền của một gia đình.

Người báo trước không phải thần mà là một con vật được tha mạng: con dúi mắc bẫy được thả, quay lại báo trước bảy ngày. Điều kiêng thả dúi mắc bẫy còn giữ đến nay.

Vật cứu là quả bầu, và nó tiếp tục thành nơi loài người chui ra — dị bản chung của Khơ Mú, Xinh Mun, Kháng, Mảng, Thái. Quả bầu khô treo vách nhà sàn để nhớ rằng các dân tộc từng ở chung một cái vỏ.

Vật nổi là chiếc trống đồng nghi lễ — hiện vật mà người Lô Lô đến nay VẪN đang dùng thật trong tang lễ, nên mô-típ nối thẳng vào đời sống đương đại chứ không dừng ở truyện kể.

Khác hẳn mọi bản khác ở hai chỗ: con người ĐỐI KHÁNG và THẮNG chứ không lên thuyền chịu đựng; và Thủy Tinh không bị tiêu diệt, năm nào cũng trở lại. Hình dung của cư dân lúa nước: lũ là chuyện hằng năm, không phải một tai họa duy nhất trong lịch sử.

Biến thể 'đất sụt thành hồ': không có nước từ trên đổ xuống mà cả một plei sụt xuống trong đêm, sáng ra chỉ còn mặt nước phẳng lặng. Tai họa đi từ dưới lên, không từ trên xuống.

Bản duy nhất KHÔNG CÓ AI RA TAY. Sau một trận mưa dầm, nước tụ lại rồi đất lắng xuống trồi lên; phần nhẹ bốc lên thành trời. Và động từ được dùng là 'đẻ' — vũ trụ là một cơ thể sống có mẹ, không phải công trình có thợ. Gần nhất với bản Ai Cập.

Bàn Cổ TỰ NGUYỆN hóa thân — thân xác chết hóa thành núi sông nhật nguyệt, không bị ai giết. Vũ trụ luận hài hòa, đối lập với vũ trụ luận xung đột của Bắc Âu và Lưỡng Hà.

Sáng thế BẰNG BẠO LỰC: Odin và hai em giết Ymir rồi lấy thân xác dựng thế giới — thịt thành đất, xương thành núi, máu thành biển, sọ thành vòm trời.

Bắt đầu bằng NƯỚC như bản Mường: đất là một gò TRỒI LÊN khỏi đại dương Nun, không phải cái được nặn ra. Atum tự tạo ra mình bằng ý chí muốn tồn tại.

Khổng lồ LAO ĐỘNG ra thế giới chứ không chết đi rồi hóa thành thế giới: ông đóng ách vào trâu, cày một đường thành sông Đà, cày một đường thành sông Hồng.

Cũng là khổng lồ lao động: quây trâu ở Lùng Hoài, thả ngựa ở Khau Mạ — tên các bầy thú thành tên núi, tên thung. Địa hình sinh ra từ việc chăn nuôi, không từ một cú tách trời đất.

Nữ Oa vừa TẠO vừa CỨU loài người (nặn người từ đất vàng, rồi vá trời sập) — vai người mẹ bảo bọc, không phải kẻ đánh cắp hay kẻ trừng phạt như Prometheus.

Loài người thế hệ hai được tái tạo từ ĐÁ ném qua vai — vật chất vô tri nhất, và không cần bàn tay nặn của thần.

Hai khúc gỗ dạt bờ được Odin, Vili, Vé thổi hồn — ba vị chia nhau ban ba thứ khác nhau (hơi thở, ý chí, giác quan), nên con người là sản phẩm hợp tác chứ không của một đấng.

Loài người sinh ra từ NƯỚC MẮT của thần — nguồn gốc gắn với nỗi buồn chứ với ý định tạo tác.

Thần phải XUỐNG ĐỊA NGỤC lấy xương người của thời đại trước để tạo lại loài người — con người mắc nợ ngay từ lúc được tạo ra, nền tảng của văn hóa hiến tế.

Từ cùng một ổ nở ra thú, chim, cá VÀ loài người — người Mường, người Kinh, người Thái cùng một ổ rồi chia nhau đi ở. Không ai ra trước để giành phần anh.

Trăm con cùng nở từ MỘT BỌC — khác biệt ấy sinh ra một từ mà các ngôn ngữ khác không có tương đương gọn gàng: 'đồng bào'. Cặp nối chéo Việt–Việt quan trọng nhất: tiếng Mường và tiếng Việt cùng một nhánh ngôn ngữ, hai truyện về trứng là hai nhánh của một gốc.

CÓ — thuần túy, và đây là bản gốc. Hai nguyên lý độc lập, đối đầu từ khởi thủy, cuộc chiến có hồi kết dứt khoát (Frashokereti). Ahura Mazda không toàn năng ngay từ đầu: mỗi lựa chọn lành của một người thường làm ngài mạnh thêm — người thường có phần trong kết cục vũ trụ.

GẦN nhưng theo trục khác: trục trật tự–hỗn mang rất mạnh nhưng KHÔNG CÓ HỒI KẾT (Apophis bị giết mỗi đêm, sống lại mỗi đêm). Và Set — kẻ giết Osiris — lại chính là người cầm giáo bảo vệ thuyền Ra. Ác không thuần ác.

KHÔNG. Loki là kẻ gây rối chứ không phải kẻ ác — vừa hại vừa cứu các thần nhiều lần. Và ở Ragnarök phe 'thiện' cũng chết sạch: không có bên thắng.

KHÔNG. Susanoo phá phách khiến chị trốn vào hang, rồi chính chàng chém rắn tám đầu cứu người — cùng một vị thần, hai vai. Trục chính là thanh–ô (sạch–dơ), không phải thiện–ác.

GẦN, nhưng ranh giới TRƯỢT: hai bên từng cùng khuấy biển sữa để lấy thuốc trường sinh. Trục lớn hơn là dharma / nghiệp, không phải hai phe.