Thần Thoại Bắc Âu

Tách làm hai vai mà các nền khác gộp vào một: Prometheus mang tính HY SINH BI TRÁNG (bị xích, đại bàng ăn gan), Hermes mang tính ranh mãnh thuần túy (trộm bò Apollo khi vừa sinh).

Kết cục 'quy chính' — bị đè dưới Ngũ Hành Sơn rồi đi thỉnh kinh. Khác Loki: kẻ phá luật được THU PHỤC VÀ CẢI HÓA chứ không bị loại bỏ.

Thứ hắn đoạt được không phải lửa hay ánh sáng mà là KHO CHUYỆN KỂ — trickster duy nhất giành lấy chính quyền kể chuyện, tức quyền định nghĩa thế giới.

Trộm cả mặt trời, trăng, sao khỏi hộp của thần trời — và trả giá bằng chính thân mình: bộ lông trắng ban đầu bị khói ống khói nhuộm đen vĩnh viễn.

Trickster duy nhất mà trò đùa gây hậu quả không thể rút lại: chính lời cãi bừa của hắn mang cái chết vĩnh viễn vào đời — và con hắn là người chết đầu tiên.

Không phải thần cũng không phải người: bán thần dùng dụng cụ lao động (lưỡi câu, dây thừng) chứ không dùng phép — kéo đảo lên khỏi biển, trói mặt trời cho ngày dài ra.

Vai trickster ở Tây Nguyên thuộc về CON THỎ, không phải cáo (Aesop, La Fontaine), kitsune/tanuki (Nhật) hay Brer Rabbit (châu Mỹ). Mô-típ chung nhiều dân tộc, không của riêng ai.

Bản duy nhất KHÔNG CÓ AI RA TAY. Sau một trận mưa dầm, nước tụ lại rồi đất lắng xuống trồi lên; phần nhẹ bốc lên thành trời. Và động từ được dùng là 'đẻ' — vũ trụ là một cơ thể sống có mẹ, không phải công trình có thợ. Gần nhất với bản Ai Cập.

Bàn Cổ TỰ NGUYỆN hóa thân — thân xác chết hóa thành núi sông nhật nguyệt, không bị ai giết. Vũ trụ luận hài hòa, đối lập với vũ trụ luận xung đột của Bắc Âu và Lưỡng Hà.

Cũng dựng thế giới từ xác một sinh thể bị giết, nhưng nạn nhân là NGƯỜI MẸ NGUYÊN SƠ. Marduk xẻ đôi Tiamat: nửa trên thành vòm trời, nửa dưới thành đất — và đổi lấy ngôi vua các thần.

Bắt đầu bằng NƯỚC như bản Mường: đất là một gò TRỒI LÊN khỏi đại dương Nun, không phải cái được nặn ra. Atum tự tạo ra mình bằng ý chí muốn tồn tại.

Khổng lồ LAO ĐỘNG ra thế giới chứ không chết đi rồi hóa thành thế giới: ông đóng ách vào trâu, cày một đường thành sông Đà, cày một đường thành sông Hồng.

Cũng là khổng lồ lao động: quây trâu ở Lùng Hoài, thả ngựa ở Khau Mạ — tên các bầy thú thành tên núi, tên thung. Địa hình sinh ra từ việc chăn nuôi, không từ một cú tách trời đất.

Nữ Oa vừa TẠO vừa CỨU loài người (nặn người từ đất vàng, rồi vá trời sập) — vai người mẹ bảo bọc, không phải kẻ đánh cắp hay kẻ trừng phạt như Prometheus.

Loài người thế hệ hai được tái tạo từ ĐÁ ném qua vai — vật chất vô tri nhất, và không cần bàn tay nặn của thần.

Người được nặn từ đất sét trộn MÁU KINGU, và mục đích được nói thẳng: sinh ra để lao động thay các thần. Bản duy nhất mà loài người là công cụ ngay từ thiết kế.

Loài người sinh ra từ NƯỚC MẮT của thần — nguồn gốc gắn với nỗi buồn chứ với ý định tạo tác.

Thần phải XUỐNG ĐỊA NGỤC lấy xương người của thời đại trước để tạo lại loài người — con người mắc nợ ngay từ lúc được tạo ra, nền tảng của văn hóa hiến tế.

Từ cùng một ổ nở ra thú, chim, cá VÀ loài người — người Mường, người Kinh, người Thái cùng một ổ rồi chia nhau đi ở. Không ai ra trước để giành phần anh.

Trăm con cùng nở từ MỘT BỌC — khác biệt ấy sinh ra một từ mà các ngôn ngữ khác không có tương đương gọn gàng: 'đồng bào'. Cặp nối chéo Việt–Việt quan trọng nhất: tiếng Mường và tiếng Việt cùng một nhánh ngôn ngữ, hai truyện về trứng là hai nhánh của một gốc.

CÓ — thuần túy, và đây là bản gốc. Hai nguyên lý độc lập, đối đầu từ khởi thủy, cuộc chiến có hồi kết dứt khoát (Frashokereti). Ahura Mazda không toàn năng ngay từ đầu: mỗi lựa chọn lành của một người thường làm ngài mạnh thêm — người thường có phần trong kết cục vũ trụ.

GẦN nhưng theo trục khác: trục trật tự–hỗn mang rất mạnh nhưng KHÔNG CÓ HỒI KẾT (Apophis bị giết mỗi đêm, sống lại mỗi đêm). Và Set — kẻ giết Osiris — lại chính là người cầm giáo bảo vệ thuyền Ra. Ác không thuần ác.

KHÔNG. Tiamat là mẹ nguyên sơ, chỉ nổi giận vì chồng bị giết. Enlil — thần chính thống — mới là kẻ ra lệnh dìm cả loài người.

KHÔNG. Susanoo phá phách khiến chị trốn vào hang, rồi chính chàng chém rắn tám đầu cứu người — cùng một vị thần, hai vai. Trục chính là thanh–ô (sạch–dơ), không phải thiện–ác.

GẦN, nhưng ranh giới TRƯỢT: hai bên từng cùng khuấy biển sữa để lấy thuốc trường sinh. Trục lớn hơn là dharma / nghiệp, không phải hai phe.