Thần Thoại Ai Cập

Bản duy nhất KHÔNG CÓ AI RA TAY. Sau một trận mưa dầm, nước tụ lại rồi đất lắng xuống trồi lên; phần nhẹ bốc lên thành trời. Và động từ được dùng là 'đẻ' — vũ trụ là một cơ thể sống có mẹ, không phải công trình có thợ. Gần nhất với bản Ai Cập.

Bàn Cổ TỰ NGUYỆN hóa thân — thân xác chết hóa thành núi sông nhật nguyệt, không bị ai giết. Vũ trụ luận hài hòa, đối lập với vũ trụ luận xung đột của Bắc Âu và Lưỡng Hà.

Sáng thế BẰNG BẠO LỰC: Odin và hai em giết Ymir rồi lấy thân xác dựng thế giới — thịt thành đất, xương thành núi, máu thành biển, sọ thành vòm trời.

Cũng dựng thế giới từ xác một sinh thể bị giết, nhưng nạn nhân là NGƯỜI MẸ NGUYÊN SƠ. Marduk xẻ đôi Tiamat: nửa trên thành vòm trời, nửa dưới thành đất — và đổi lấy ngôi vua các thần.

Khổng lồ LAO ĐỘNG ra thế giới chứ không chết đi rồi hóa thành thế giới: ông đóng ách vào trâu, cày một đường thành sông Đà, cày một đường thành sông Hồng.

Cũng là khổng lồ lao động: quây trâu ở Lùng Hoài, thả ngựa ở Khau Mạ — tên các bầy thú thành tên núi, tên thung. Địa hình sinh ra từ việc chăn nuôi, không từ một cú tách trời đất.

Nữ Oa vừa TẠO vừa CỨU loài người (nặn người từ đất vàng, rồi vá trời sập) — vai người mẹ bảo bọc, không phải kẻ đánh cắp hay kẻ trừng phạt như Prometheus.

Loài người thế hệ hai được tái tạo từ ĐÁ ném qua vai — vật chất vô tri nhất, và không cần bàn tay nặn của thần.

Người được nặn từ đất sét trộn MÁU KINGU, và mục đích được nói thẳng: sinh ra để lao động thay các thần. Bản duy nhất mà loài người là công cụ ngay từ thiết kế.

Hai khúc gỗ dạt bờ được Odin, Vili, Vé thổi hồn — ba vị chia nhau ban ba thứ khác nhau (hơi thở, ý chí, giác quan), nên con người là sản phẩm hợp tác chứ không của một đấng.

Thần phải XUỐNG ĐỊA NGỤC lấy xương người của thời đại trước để tạo lại loài người — con người mắc nợ ngay từ lúc được tạo ra, nền tảng của văn hóa hiến tế.

Từ cùng một ổ nở ra thú, chim, cá VÀ loài người — người Mường, người Kinh, người Thái cùng một ổ rồi chia nhau đi ở. Không ai ra trước để giành phần anh.

Trăm con cùng nở từ MỘT BỌC — khác biệt ấy sinh ra một từ mà các ngôn ngữ khác không có tương đương gọn gàng: 'đồng bào'. Cặp nối chéo Việt–Việt quan trọng nhất: tiếng Mường và tiếng Việt cùng một nhánh ngôn ngữ, hai truyện về trứng là hai nhánh của một gốc.

CÓ — thuần túy, và đây là bản gốc. Hai nguyên lý độc lập, đối đầu từ khởi thủy, cuộc chiến có hồi kết dứt khoát (Frashokereti). Ahura Mazda không toàn năng ngay từ đầu: mỗi lựa chọn lành của một người thường làm ngài mạnh thêm — người thường có phần trong kết cục vũ trụ.

KHÔNG. Tiamat là mẹ nguyên sơ, chỉ nổi giận vì chồng bị giết. Enlil — thần chính thống — mới là kẻ ra lệnh dìm cả loài người.

KHÔNG. Loki là kẻ gây rối chứ không phải kẻ ác — vừa hại vừa cứu các thần nhiều lần. Và ở Ragnarök phe 'thiện' cũng chết sạch: không có bên thắng.

KHÔNG. Susanoo phá phách khiến chị trốn vào hang, rồi chính chàng chém rắn tám đầu cứu người — cùng một vị thần, hai vai. Trục chính là thanh–ô (sạch–dơ), không phải thiện–ác.

GẦN, nhưng ranh giới TRƯỢT: hai bên từng cùng khuấy biển sữa để lấy thuốc trường sinh. Trục lớn hơn là dharma / nghiệp, không phải hai phe.

Vị DUY NHẤT không đánh nhau với ai và không cứu ai khỏi tai họa — bà chỉ DẠY NGHỀ. Và bà được thờ ở Tháp Bà Nha Trang bởi cả người Chăm lẫn người Việt dưới hai cái tên: rất ít nữ thần trên thế giới được hai cộng đồng cùng nhận là Mẹ.

Mùa màng và NỖI ĐAU NGƯỜI MẸ: bà dạy loài người trồng lúa mì, rồi bỏ mặc mùa màng khi mất con — cơn đau riêng của một người mẹ tạo ra bốn mùa cho cả thế giới.

Sức mạnh CHE CHỞ: được các thần hợp sức tạo ra để đối đầu cái ác mà không ai thắng nổi — người Mẹ ở đây là vũ khí cuối cùng, cưỡi sư tử, mười tay mười vũ khí.

TẠO RA và SỬA CHỮA thế giới: nặn người từ đất, rồi vá lại bầu trời thủng bằng đá ngũ sắc — vai duy nhất trong bảng vừa sinh thành vừa bảo trì vũ trụ.

ÁNH SÁNG và trật tự — và quyền uy của bà được chứng minh bằng sự VẮNG MẶT: khi bà trốn vào hang, thế gian tối mịt.

Sức mạnh HỦY DIỆT VÀ SINH THÀNH của tự nhiên trong cùng một hành động: dung nham của bà đốt sạch, và chính nó tạo ra đất mới.