Sử Thi Mường & Thái

Bàn Cổ TỰ NGUYỆN hóa thân — thân xác chết hóa thành núi sông nhật nguyệt, không bị ai giết. Vũ trụ luận hài hòa, đối lập với vũ trụ luận xung đột của Bắc Âu và Lưỡng Hà.

Sáng thế BẰNG BẠO LỰC: Odin và hai em giết Ymir rồi lấy thân xác dựng thế giới — thịt thành đất, xương thành núi, máu thành biển, sọ thành vòm trời.

Cũng dựng thế giới từ xác một sinh thể bị giết, nhưng nạn nhân là NGƯỜI MẸ NGUYÊN SƠ. Marduk xẻ đôi Tiamat: nửa trên thành vòm trời, nửa dưới thành đất — và đổi lấy ngôi vua các thần.

Bắt đầu bằng NƯỚC như bản Mường: đất là một gò TRỒI LÊN khỏi đại dương Nun, không phải cái được nặn ra. Atum tự tạo ra mình bằng ý chí muốn tồn tại.

Khổng lồ LAO ĐỘNG ra thế giới chứ không chết đi rồi hóa thành thế giới: ông đóng ách vào trâu, cày một đường thành sông Đà, cày một đường thành sông Hồng.

Cũng là khổng lồ lao động: quây trâu ở Lùng Hoài, thả ngựa ở Khau Mạ — tên các bầy thú thành tên núi, tên thung. Địa hình sinh ra từ việc chăn nuôi, không từ một cú tách trời đất.

Nữ Oa vừa TẠO vừa CỨU loài người (nặn người từ đất vàng, rồi vá trời sập) — vai người mẹ bảo bọc, không phải kẻ đánh cắp hay kẻ trừng phạt như Prometheus.

Loài người thế hệ hai được tái tạo từ ĐÁ ném qua vai — vật chất vô tri nhất, và không cần bàn tay nặn của thần.

Người được nặn từ đất sét trộn MÁU KINGU, và mục đích được nói thẳng: sinh ra để lao động thay các thần. Bản duy nhất mà loài người là công cụ ngay từ thiết kế.

Hai khúc gỗ dạt bờ được Odin, Vili, Vé thổi hồn — ba vị chia nhau ban ba thứ khác nhau (hơi thở, ý chí, giác quan), nên con người là sản phẩm hợp tác chứ không của một đấng.

Loài người sinh ra từ NƯỚC MẮT của thần — nguồn gốc gắn với nỗi buồn chứ với ý định tạo tác.

Thần phải XUỐNG ĐỊA NGỤC lấy xương người của thời đại trước để tạo lại loài người — con người mắc nợ ngay từ lúc được tạo ra, nền tảng của văn hóa hiến tế.

Trăm con cùng nở từ MỘT BỌC — khác biệt ấy sinh ra một từ mà các ngôn ngữ khác không có tương đương gọn gàng: 'đồng bào'. Cặp nối chéo Việt–Việt quan trọng nhất: tiếng Mường và tiếng Việt cùng một nhánh ngôn ngữ, hai truyện về trứng là hai nhánh của một gốc.

ĐƯỢC GIỮ GÌN: ba nàng Norn ngày ngày múc nước giếng tưới rễ cho khỏi mục, và rồng Nidhogg gặm rễ là mối đe dọa thường trực với toàn bộ thực tại.

Đứng nguyên, nhưng là một CHIẾN TRƯỜNG: Perun thần sấm ngự trên ngọn (cõi Prav), Veles thần rắn ngự dưới gốc (cõi Nav), và sét đánh nứt thân cây trong cuộc rượt đuổi.

Kẻ chia cắt là THẦN QUYỀN (Ngọc Hoàng, Tây Vương Mẫu) — có người ra lệnh, có sông Ngân được vạch ra, tức có ai đó để trách. Và có phép màu: cầu Ô Thước cho gặp mỗi năm một lần, cả nhân gian ăn mừng ngày ấy.

Bi kịch ép duyên trong truyện thơ Tày — cùng cụm với Tiễn dặn người yêu, và là lý do dân ca vùng Tày–Thái buồn đến thế.

Kẻ chia cắt là LUẬT CỦA CÕI CHẾT chứ không phải luật của người sống — và người còn sống được trao một cơ hội phá luật, rồi tự đánh mất.