Minh Triết Đông Phương
Minh Triết Đông Phương
So sánh đa văn hoá
Chuyên đề này góp mặt trong 5 mô-típ chung của nhân loại.
Cùng một mô-típ xuất hiện ở nhiều nền văn hoá cách nhau hàng nghìn cây số. Chỗ chúng khác nhau mới là chỗ đáng đọc.
Aesop ↔ Trang Tử: bài học đóng và câu hỏi mở
Hai kho ngụ ngôn lớn nhất của hai nửa thế giới cổ đại, cùng thời, cùng hình thức — và khác nhau ở một điểm duy nhất nhưng quyết định tất cả: cái kết. Aesop dạy cách cư xử cho đúng; Trang Tử làm lung lay cái thước đo 'đúng'.
- Ếch muốn to bằng bòHy Lạp (Aesop)
CẶP A — Aesop bảo: hãy biết phận mình. Nghịch lý bị giải quyết trước khi truyện kết; người đọc biết thêm một điều.
- Cá côn hóa chim bằngTrung Hoa (Trang Tử)chuyên đề này
CẶP A — Trang Tử hỏi: ai đo cái phận ấy? Con ve bay lên ngọn cây là đủ VỚI NÓ, và truyện không nói ai đúng. Người đọc bớt chắc chắn một điều.
- Cáo và chùm nhoHy Lạp (Aesop)
CẶP B — Aesop chê CON CÁO đã tự dối lòng về thứ mình không đạt được.
- Cây vô dụng sống lâuTrung Hoa (Trang Tử)chuyên đề này
CẶP B — Trang Tử ngờ CÁI THƯỚC của người thợ mộc: 'vô dụng' là vô dụng với ai? Với người thợ, hay với chính cái cây đã nhờ vô dụng mà sống trọn tuổi trời?
- Rùa và ThỏHy Lạp (Aesop)
CẶP C — Aesop cho một QUY TẮC ĐỂ THEO: chậm mà chắc.
- Bào Đinh mổ trâuTrung Hoa (Trang Tử)chuyên đề này
CẶP C — Trang Tử cho một TRẠNG THÁI KHÔNG CÓ QUY TẮC: ông ta không nhanh cũng không chậm, ông ta không còn dùng sức. Mười chín năm không phải mài dao vì lưỡi chỉ đi vào những khe trống sẵn có.
Tầm nhìn hẹp mà tự tôn
Một con vật nhỏ tự phóng đại mình, và tai họa đến từ chính sự phóng đại ấy. Nhưng mỗi kho chẩn một loại bệnh khác nhau: tham vọng vượt sức, giả danh, hay chỉ đơn giản là ngồi yên một chỗ quá lâu.
- Ếch ngồi đáy giếngViệt Nam
Ếch Việt không phồng bụng, không khoác da ai cả — cái sai của nó là CÁI NHÌN HẸP, không phải lòng tham hay sự giả trá. Và nó chết rất đời thường: bị một con trâu đi cày về giẫm phải, con vật thậm chí không biết mình vừa giẫm phải ai.
- Ếch muốn to bằng bòHy Lạp (Aesop)
Chết vì CỐ VƯƠN LÊN bằng kẻ lớn hơn — tham vọng vượt sức. Kết đóng bằng một lời khuyên: hãy biết phận mình.
- Con lừa đội da sư tửẤn Độ
Bại lộ vì VỎ BỌC không che nổi bản chất — bệnh là giả danh, và thứ tố cáo nó là chính tiếng kêu của nó.
- Ếch giếng và rùa biển ĐôngTrung Hoa (Trang Tử)chuyên đề này
Ếch được SỐNG. Truyện dừng ở khoảnh khắc nó sững ra, ngơ ngác, không nói được gì — kết mở bằng sự vỡ lẽ chứ không bằng hình phạt. Con vật thứ hai là rùa biển Đông, kẻ mở mắt cho ếch, chứ không phải con trâu vô tình.
Lao động vô ích lặp lại mãi mãi
Cùng lăn đá, cùng xúc cát cả đời. Nhưng có người bị thần phạt, có người tự nguyện, và có người làm vì một cái đích nằm ngoài đời mình — ba thứ đó không giống nhau chút nào.
- Dã tràng xe cátViệt Nam
KHÔNG BỊ AI TRỪNG PHẠT — ông xe cát vì hy vọng tìm lại viên ngọc đã mất. Bi kịch Việt buồn hơn Sisyphus chính vì không ai bắt cả: nỗi buồn không đến từ hình phạt của thần mà từ một hy vọng không chịu tắt.
- SisyphusHy Lạp
Bị THẦN PHẠT, và việc ông làm vô nghĩa THEO THIẾT KẾ — hòn đá được định sẵn là phải lăn xuống.
- Ngu Công dời núiTrung Hoa (Liệt Tử)chuyên đề này
TỰ CHỌN, và có con cháu nối tiếp — nên việc ông làm CÓ ĐÍCH, chỉ là cái đích nằm ngoài đời ông: 'ông chết thì còn con, con chết thì còn cháu, mà núi thì không cao thêm được nữa'.
Lo hão — sợ trời sập
Cùng một nỗi lo vô căn cứ, hai cách xử lý ngược nhau: kết bằng tai họa, hay kết bằng sự nhẹ nhõm.
- Người nước Kỷ lo trời sậpTrung Hoa (Liệt Tử)chuyên đề này
Có người đến GIẢNG GIẢI cho anh ta hiểu, cả hai cùng vui — kết bằng sự nhẹ nhõm, không ai bị trừng phạt vì đã lo hão.
- Chicken Licken (trời sập)Châu Âuchưa có truyện
Cả đàn gà hoảng loạn kéo nhau đi báo vua rồi bị cáo ăn thịt — kết bằng TAI HỌA, nỗi sợ vô căn cứ bị trừng phạt bằng cái chết.
Còn 1 mô-típ nữa▾
Bình thản trước sinh tử
2 nền văn hoá: Trung Hoa (Trang Tử) · Ấn Độ (Phật giáo)