Truyện Dân Gian Tày – Thái

Bản duy nhất KHÔNG CÓ AI RA TAY. Sau một trận mưa dầm, nước tụ lại rồi đất lắng xuống trồi lên; phần nhẹ bốc lên thành trời. Và động từ được dùng là 'đẻ' — vũ trụ là một cơ thể sống có mẹ, không phải công trình có thợ. Gần nhất với bản Ai Cập.

Bàn Cổ TỰ NGUYỆN hóa thân — thân xác chết hóa thành núi sông nhật nguyệt, không bị ai giết. Vũ trụ luận hài hòa, đối lập với vũ trụ luận xung đột của Bắc Âu và Lưỡng Hà.

Sáng thế BẰNG BẠO LỰC: Odin và hai em giết Ymir rồi lấy thân xác dựng thế giới — thịt thành đất, xương thành núi, máu thành biển, sọ thành vòm trời.

Cũng dựng thế giới từ xác một sinh thể bị giết, nhưng nạn nhân là NGƯỜI MẸ NGUYÊN SƠ. Marduk xẻ đôi Tiamat: nửa trên thành vòm trời, nửa dưới thành đất — và đổi lấy ngôi vua các thần.

Bắt đầu bằng NƯỚC như bản Mường: đất là một gò TRỒI LÊN khỏi đại dương Nun, không phải cái được nặn ra. Atum tự tạo ra mình bằng ý chí muốn tồn tại.

Bản DUY NHẤT không kết thúc ở đám cưới: Tấm bị hại chết rồi hóa thân bốn lần (vàng anh → xoan đào → khung cửi → quả thị), tự quay về nhờ miếng trầu têm cánh phượng. Nhân vật CHỦ ĐỘNG chứ không chờ được tìm ra. Người giúp là con vật (cá bống, chim sẻ) chứ không phải bà tiên.

Nguồn phép là BÀ TIÊN ĐỠ ĐẦU thuần túy; hia thủy tinh. Kết cục hiếm nhất trong bảng: Lọ Lem THA THỨ hai chị, đón về cung và gả cho quý tộc. Giọng dịu, quý phái, khoan dung.

Nguồn phép là LINH HỒN NGƯỜI MẸ ĐÃ KHUẤT — cây phỉ mọc trên mộ mẹ và đàn bồ câu trắng. Nhân quả nghiêm khắc: hai chị cắt gót và ngón chân cho vừa giày, chim kêu 'máu trong giày'.

Người kết duyên KHÔNG PHẢI vua hay hoàng tử mà là QUAN HUYỆN — và kẻ ác bị trừng trị theo phép nước, qua điều tra. Thông điệp là công lý qua tay người cầm cân nảy mực, không phải phép màu.

Ba người hóa thành ba thứ PHẢI DÙNG CHUNG MỚI THÀNH: cau, trầu, vôi — quyện lại mới đỏ thắm. Tình nghĩa được mã hóa thành một phong tục còn sống trong mọi đám cưới Việt.

Người mẹ hóa cây để tiếp tục NUÔI đứa con đã bỏ đi; dấu vết còn trên lá — mặt trên xanh bóng, mặt dưới hồng đỏ.

Cái tên nghĩa là 'nỗi buồn riêng'; vỏ đầy gai và mùi nồng xua người ta đi, nhưng ăn rồi thì nhớ mãi — hình thức của cây mang đúng hình thức của nỗi nhớ.

Hóa cây để CHẠY TRỐN (Daphne hóa nguyệt quế để thoát Apollo) hoặc để kết thúc một sự mê đắm vô vọng (Narcissus hóa thủy tiên) — cái cây là dấu chấm hết, không phải sự tiếp tục.

Hai người hóa hai cây mọc chung một gốc, cành quấn vào nhau — nằm rất gần sự tích trầu cau. Hai nền văn hóa cách nhau nửa vòng trái đất cùng chọn cây cối làm cách nói cuối cùng về tình nghĩa không rời.

Kẻ chia cắt là CHA MẸ VÀ TỤC LỆ — không có kẻ ác nào, cha mẹ tưởng mình đang thương con. Không có phép màu nào: cái duy nhất hai người có là một lời hẹn tự mình đặt ra. Đoàn tụ, nhưng đã già; không ai bị trừng phạt, tục lệ vẫn nguyên.

TỐI NHẤT trong bảng: chết trẻ, lên trời rồi VẪN bị đặt cách nhau một khoảng trời. Cái lệ ngăn cách con người không nằm ở dưới đất.

Kẻ chia cắt là THẦN QUYỀN (Ngọc Hoàng, Tây Vương Mẫu) — có người ra lệnh, có sông Ngân được vạch ra, tức có ai đó để trách. Và có phép màu: cầu Ô Thước cho gặp mỗi năm một lần, cả nhân gian ăn mừng ngày ấy.

Kẻ chia cắt là LUẬT CỦA CÕI CHẾT chứ không phải luật của người sống — và người còn sống được trao một cơ hội phá luật, rồi tự đánh mất.