Thuở ấy trời đất còn nhập nhoạng, núi chưa có tên, suối chưa có bờ. Giữa vùng đất sau này người ta gọi là Cao Bằng, có một người đàn ông và một người đàn bà cao lớn khác thường.

Người đàn ông tên là Báo Luông — nghĩa là chàng trai lớn. Chàng cao bằng cây đa cổ thụ, hai cánh tay dài như cành gạo đỏ.

Người đàn bà tên là Slao Cải — nghĩa là cô gái lớn. Nàng vươn cao như cây lai, tay dài như nhánh tranh.

Hai người chưa có áo, chưa có nhà. Lạnh thì lấy vỏ cây quấn quanh mình. Đói thì hái quả rừng, bắt cá suối, ăn sống nuốt tươi.

Họ gặp nhau ở một khúc sông. Không ai nói được nhiều lời, nhưng cả hai đều hiểu: sống một mình giữa rừng thì buồn lắm.

Từ đó họ đi cùng nhau.

Một đêm mưa, sấm nổ ngang trời. Một tia chớp giáng xuống, chẻ đôi thân cây móc bên bờ suối.

Cây bốc cháy. Hai người sợ, chạy nép vào vách đá mà nhìn.

Nhưng ngọn lửa ấy không đuổi theo. Nó cứ liếm quanh thân cây, ấm và sáng. Đêm ấy là đêm đầu tiên trong đời họ không thấy rét.

Sáng ra, Báo Luông tìm thấy một con thú nhỏ nằm chết cạnh đám than. Chàng ngửi thấy mùi lạ — thơm chưa từng thấy. Chàng xé một miếng, ăn thử.

Thịt mềm, ngọt, ấm bụng. Chàng gọi Slao Cải lại cùng ăn.

Hai người nhìn nhau, rồi nhìn đống than còn đỏ. Họ hiểu ra một điều: lửa không phải kẻ thù.

Từ hôm ấy, họ giữ lửa. Đêm nào cũng có người thức để lửa khỏi tắt.

Có lửa rồi, hai người nghĩ xa hơn.

Trước kia, săn được con thú nào thì ăn ngay con ấy, hôm sau lại đói. Báo Luông bèn làm khác: bắt được con nào còn sống thì không giết, mà dắt về, quây rào giữ lại.

Chàng quây trâu ở một thung lũng — chỗ ấy về sau người ta gọi là Lùng Hoài, nghĩa là chuồng trâu.

Ngựa thì thả trên một quả núi thoai thoải — núi ấy thành Khau Mạ, núi ngựa.

Bò nhốt ở Lùng Mò. Dê thả trên đồi Vỏ Bẻ.

Cứ thế, mỗi bầy thú thành một địa danh. Đến tận bây giờ, đi qua vùng Hòa An, người Tày vẫn gọi những cái tên ấy, và vẫn biết vì sao chúng có tên như vậy.

Slao Cải thì để mắt đến những thứ mọc dưới đất.

Nàng thấy có loài cỏ ra hạt, hạt ăn được, no lâu hơn quả rừng. Nàng nhặt hạt, vãi xuống chỗ đất ẩm ven suối. Ít lâu sau, cả một vạt mọc lên xanh rì.

Đó là hạt lúa.

Nàng học cách chờ. Chờ lúa lên đòng, chờ lúa chín vàng, rồi mới gặt. Nàng dạy: đừng ăn hết hạt, phải để dành hạt giống cho mùa sau.

Báo Luông thấy vợ làm được, bèn ra sức dọn đất. Chàng gạt đá, san bằng những vạt đồi, dẫn nước từ khe về. Chỗ nào bằng phẳng thì thành ruộng, chỗ nào dốc thì chàng bạt thành từng bậc — bậc trên giữ nước cho bậc dưới.

Ruộng bậc thang ở vùng ấy, người già bảo, có từ dạo đó.

Hai người sinh được rất nhiều con. Nhiều đến nỗi kể tên một lượt thì hết cả buổi.

Slao Cải không dạy con săn bắn trước. Nàng dạy con cách sống với nhau trước.

Nàng bảo: anh em đông thì phải thương nhau, chứ đông mà tranh nhau thì thà ít còn hơn.

Nàng bảo: ăn miếng cơm nào cũng nhớ ai đã vỡ đất ra để có miếng cơm ấy.

Nàng bảo: người đến sau ở nhờ trong bản, đừng đuổi; đất rộng, thêm một mái nhà sàn thì bản vui thêm chứ không nghèo đi.

Báo Luông dạy con cày, dạy con dựng nhà sàn — sàn cao để tránh ẩm, gầm sàn nhốt gia súc, bếp lửa đặt giữa nhà không bao giờ được tắt.

Đàn con lớn lên, tỏa đi mỗi đứa một hướng, dựng nên bản này bản kia. Tên chúng thành họ: họ Mã, họ Lê, họ Lương, họ Lâm, họ Tô, họ Vũ, họ Trương, họ Hoàng, họ Hà…

Người Tày ở Cao Bằng đến giờ vẫn mang những họ ấy.

Rồi hai người già đi.

Không ai kể chuyện họ ốm đau hay khổ sở. Chỉ nói rằng một hôm, hai ông bà nằm xuống, thanh thản như người đi ngủ sau một ngày làm ruộng dài.

Con cháu đưa hai người lên chôn ở gò cao bên sông Bằng.

Rồi họ bảo nhau: cha mẹ đã cho ta lửa, cho ta hạt giống, cho ta cái nhà sàn và cái bản — không thể để mất tên.

Thế là họ dựng một cái miếu nhỏ bên dòng suối, ngay chỗ đất tổ.

Miếu ấy gọi là miếu Pú Lương Quân. Người trong vùng cũng gọi là miếu Báo Luông – Slao Cải, mà cũng có người gọi là miếu Thần Nông — miếu của vị thần dạy làm ruộng.

Cả ba cái tên đều đúng. Vì với người Tày, ông bà thủy tổ và thần nông nghiệp vốn là một.

Mỗi độ xuân về, khi bản mường mở hội lồng tồng — hội xuống đồng — người ta bưng mâm cỗ ra giữa ruộng, đặt xuống bờ đất còn ướt sương.

Trên mâm có gà luộc, có xôi ngũ sắc, có rượu, có bánh.

Người chủ lễ khấn thần đất, thần lúa, rồi khấn cả hai ông bà đã đi trước.

Sau đó, người ta cắm một cây nêu, treo vòng còn lên ngọn, rồi cả bản tung còn, hát lượn, kéo co, thi cày đường cày đầu tiên của năm.

Đường cày ấy — người già nói — là đường cày Báo Luông để lại, mỗi năm con cháu lại kẻ tiếp một lần.

Ghi nhớ: Bản mường không tự nhiên mà có. Sau mỗi thửa ruộng bậc thang là một người đã cúi xuống gạt hòn đá đầu tiên.

- Bản, mường: bản là làng của người Tày – Thái; mường là vùng gồm nhiều bản, có tổ chức riêng.

- Nhà sàn: nhà dựng trên cột cao, tránh ẩm và thú dữ; bếp lửa đặt giữa nhà là trung tâm sinh hoạt.

- Lồng tồng: tiếng Tày – Nùng nghĩa là xuống đồng; hội cầu mùa đầu xuân, mở đầu một vụ cấy mới.

- Tung còn: trò ném quả còn qua vòng treo trên cây nêu, cầu cho mùa màng và duyên lứa thuận hòa.

🎯 Đố vui (M6): Trong truyện, những cái tên Lùng Hoài, Khau Mạ, Lùng Mò, Vỏ Bẻ ra đời từ đâu? (Gợi ý: mỗi tên gắn với một loài vật mà Báo Luông thuần dưỡng.)

🌏 So sánh đa văn hóa (M7): Mô-típ cặp thủy tổ khổng lồ sinh ra cả một dân tộc rất phổ biến ở Việt Nam: người Kinh có Lạc Long Quân – Âu Cơ, người Mường có "Đẻ đất đẻ nước", người Thái có Ải Lậc Cậc khai ruộng. Điểm chung: tổ tiên không chỉ sinh ra người, mà còn dạy người cách sống. Điểm riêng của bản Tày: hai ông bà không phải thần từ trời xuống, mà là người trần cao lớn tự mò mẫm tìm ra lửa và hạt lúa.

🗺️ Bản đồ dân tộc (M9): Chạm vào Tày — dân tộc thiểu số đông nhất Việt Nam, cư trú chủ yếu ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hà Giang.