Truyện Dân Gian Môn – Khmer

Bản cổ nhất trong nhóm. Thần Ea lách lời thề bằng cách nói qua vách lau sậy. Thả bồ câu → én → quạ không về. Sau lụt, Enlil ban bất tử — nhưng là ngoại lệ duy nhất, không dành cho phần còn lại của loài người.

Không thả chim. Điểm riêng nằm ở khúc sau lụt: ném 'xương của Mẹ Đất' (đá) qua vai, đá hóa thành người mới — tái tạo loài người từ vật chất vô tri, biểu tượng của sự bền bỉ.

Không có thần nổi giận: đây là nạn lụt cuối chu kỳ vũ trụ (pralaya). Cá Matsya kéo thuyền buộc vào sừng lên đỉnh Himavan. Hủy diệt là một pha của vòng tuần hoàn, không phải hình phạt.

ĐẢO NGƯỢC MÔ-TÍP CHIM: người bên trong không thả chim ra, chim tự bay tới gõ vào vách trống báo đất cạn. Cứu vì lòng tốt vặt (mời ông cụ bát cháo ngô), không vì đức tin hay dòng dõi. Có thêm một tầng bốn bản kia không có: khối thịt đầu tiên bị chia nhỏ rắc theo gió thành các dân tộc.

Bản duy nhất KHÔNG chạy trốn bằng thuyền. Đại Vũ khơi sông dẫn nước ra biển ròng rã 13 năm, ba lần qua nhà không vào — đề cao lao động, đức trị và trách nhiệm cộng đồng thay vì sự sống sót cá nhân.

Vật nổi là chiếc trống đồng nghi lễ — hiện vật mà người Lô Lô đến nay VẪN đang dùng thật trong tang lễ, nên mô-típ nối thẳng vào đời sống đương đại chứ không dừng ở truyện kể.

Khác hẳn mọi bản khác ở hai chỗ: con người ĐỐI KHÁNG và THẮNG chứ không lên thuyền chịu đựng; và Thủy Tinh không bị tiêu diệt, năm nào cũng trở lại. Hình dung của cư dân lúa nước: lũ là chuyện hằng năm, không phải một tai họa duy nhất trong lịch sử.

Biến thể 'đất sụt thành hồ': không có nước từ trên đổ xuống mà cả một plei sụt xuống trong đêm, sáng ra chỉ còn mặt nước phẳng lặng. Tai họa đi từ dưới lên, không từ trên xuống.

Kẻ bịp duy nhất đi tới tận hủy diệt: vừa cứu vừa hại các thần rồi châm ngòi Ragnarök. Không được cải hóa, chỉ bị xích.

Tách làm hai vai mà các nền khác gộp vào một: Prometheus mang tính HY SINH BI TRÁNG (bị xích, đại bàng ăn gan), Hermes mang tính ranh mãnh thuần túy (trộm bò Apollo khi vừa sinh).

Kết cục 'quy chính' — bị đè dưới Ngũ Hành Sơn rồi đi thỉnh kinh. Khác Loki: kẻ phá luật được THU PHỤC VÀ CẢI HÓA chứ không bị loại bỏ.

Thứ hắn đoạt được không phải lửa hay ánh sáng mà là KHO CHUYỆN KỂ — trickster duy nhất giành lấy chính quyền kể chuyện, tức quyền định nghĩa thế giới.

Trộm cả mặt trời, trăng, sao khỏi hộp của thần trời — và trả giá bằng chính thân mình: bộ lông trắng ban đầu bị khói ống khói nhuộm đen vĩnh viễn.

Trickster duy nhất mà trò đùa gây hậu quả không thể rút lại: chính lời cãi bừa của hắn mang cái chết vĩnh viễn vào đời — và con hắn là người chết đầu tiên.

Không phải thần cũng không phải người: bán thần dùng dụng cụ lao động (lưỡi câu, dây thừng) chứ không dùng phép — kéo đảo lên khỏi biển, trói mặt trời cho ngày dài ra.

Người nông dân trói được hổ chỉ bằng một câu nói dối và một bó rơm — vũ khí là lời nói, và con hổ tự nguyện để bị trói vì tò mò muốn xem 'trí khôn'.

Không có đối thủ nào cả — kẻ phải thắng là một bài toán vật lý. Kiên nhẫn và trí khôn giải được việc sức không giải nổi.

Thỏ đánh MỘT MÌNH bằng mưu lừa: dẫn sư tử bạo chúa tới giếng, chỉ cái bóng dưới nước bảo là 'sư tử khác'. Kẻ mạnh tự hại mình bằng chính tính kiêu ngạo.

Thắng bằng cách BẮT ĐỐI THỦ TỰ XẾP HÀNG: đếm giả để bước qua lưng đàn cá sấu — dùng chính sự hợp tác của kẻ mạnh làm cây cầu.

Long khuyển — chó rồng lông năm màu — kết hôn với công chúa, sinh 12 người con thành 12 DÒNG HỌ DAO CÓ TÊN (Bàn, Triệu, Lý, Đặng, Phùng, Trần…). Nhấn vào HỆ THỐNG DÒNG HỌ, thứ đến nay vẫn tổ chức đời sống người Dao qua tranh thờ, sách cúng chữ Nôm Dao và lễ Cấp sắc.

Rồng lấy tiên, sinh bọc TRĂM TRỨNG — nhấn vào 'cùng một bọc' (đồng bào), tức nhấn sự đồng nhất chứ không phải sự phân nhánh.

Con vật KHÔNG SINH — chỉ nuôi. Nên quan hệ với vật tổ là quan hệ mang ơn, không phải quan hệ huyết thống; và cái được sinh ra là một thành phố, không phải một dân tộc.