Truyện Dân Gian Chăm & Nam Đảo

Bản cổ nhất trong nhóm. Thần Ea lách lời thề bằng cách nói qua vách lau sậy. Thả bồ câu → én → quạ không về. Sau lụt, Enlil ban bất tử — nhưng là ngoại lệ duy nhất, không dành cho phần còn lại của loài người.

Không thả chim. Điểm riêng nằm ở khúc sau lụt: ném 'xương của Mẹ Đất' (đá) qua vai, đá hóa thành người mới — tái tạo loài người từ vật chất vô tri, biểu tượng của sự bền bỉ.

Không có thần nổi giận: đây là nạn lụt cuối chu kỳ vũ trụ (pralaya). Cá Matsya kéo thuyền buộc vào sừng lên đỉnh Himavan. Hủy diệt là một pha của vòng tuần hoàn, không phải hình phạt.

ĐẢO NGƯỢC MÔ-TÍP CHIM: người bên trong không thả chim ra, chim tự bay tới gõ vào vách trống báo đất cạn. Cứu vì lòng tốt vặt (mời ông cụ bát cháo ngô), không vì đức tin hay dòng dõi. Có thêm một tầng bốn bản kia không có: khối thịt đầu tiên bị chia nhỏ rắc theo gió thành các dân tộc.

Bản duy nhất KHÔNG chạy trốn bằng thuyền. Đại Vũ khơi sông dẫn nước ra biển ròng rã 13 năm, ba lần qua nhà không vào — đề cao lao động, đức trị và trách nhiệm cộng đồng thay vì sự sống sót cá nhân.

Vật nổi là cái trống gỗ khoét từ thân cây cổ thụ, bịt kín hai mặt — vật của nhà rông, tức vật của cả làng, không phải con thuyền của một gia đình.

Người báo trước không phải thần mà là một con vật được tha mạng: con dúi mắc bẫy được thả, quay lại báo trước bảy ngày. Điều kiêng thả dúi mắc bẫy còn giữ đến nay.

Vật cứu là quả bầu, và nó tiếp tục thành nơi loài người chui ra — dị bản chung của Khơ Mú, Xinh Mun, Kháng, Mảng, Thái. Quả bầu khô treo vách nhà sàn để nhớ rằng các dân tộc từng ở chung một cái vỏ.

Vật nổi là chiếc trống đồng nghi lễ — hiện vật mà người Lô Lô đến nay VẪN đang dùng thật trong tang lễ, nên mô-típ nối thẳng vào đời sống đương đại chứ không dừng ở truyện kể.

Khác hẳn mọi bản khác ở hai chỗ: con người ĐỐI KHÁNG và THẮNG chứ không lên thuyền chịu đựng; và Thủy Tinh không bị tiêu diệt, năm nào cũng trở lại. Hình dung của cư dân lúa nước: lũ là chuyện hằng năm, không phải một tai họa duy nhất trong lịch sử.

Sự bền bỉ và PHỤC SINH: đi khắp nơi ghép lại thân xác chồng, che chở con, và giành lấy tri thức tối cao bằng mưu trí (đoạt tên bí mật của Ra).

Mùa màng và NỖI ĐAU NGƯỜI MẸ: bà dạy loài người trồng lúa mì, rồi bỏ mặc mùa màng khi mất con — cơn đau riêng của một người mẹ tạo ra bốn mùa cho cả thế giới.

Sức mạnh CHE CHỞ: được các thần hợp sức tạo ra để đối đầu cái ác mà không ai thắng nổi — người Mẹ ở đây là vũ khí cuối cùng, cưỡi sư tử, mười tay mười vũ khí.

TẠO RA và SỬA CHỮA thế giới: nặn người từ đất, rồi vá lại bầu trời thủng bằng đá ngũ sắc — vai duy nhất trong bảng vừa sinh thành vừa bảo trì vũ trụ.

ÁNH SÁNG và trật tự — và quyền uy của bà được chứng minh bằng sự VẮNG MẶT: khi bà trốn vào hang, thế gian tối mịt.

Sức mạnh HỦY DIỆT VÀ SINH THÀNH của tự nhiên trong cùng một hành động: dung nham của bà đốt sạch, và chính nó tạo ra đất mới.

Lưỡi và chuôi được tìm thấy RỜI NHAU bởi hai người khác nhau, ráp lại thì vừa khít — quyền lực chỉ thành hình khi có người khác góp phần. Và việc TRẢ LẠI được ghi thẳng vào tên một cái hồ giữa thủ đô.

Từ hồ mà ra và cuối cùng trở lại hồ — nhưng gươm ở đây trước hết là thứ CHỌN CHỦ (rút được khỏi đá là vua), tức nó xác lập quyền chứ không chỉ hỗ trợ quyền.

Không được thần trao mà được LẤY RA TỪ XÁC QUÁI VẬT — trong đuôi mãng xà tám đầu; báu vật là chiến lợi phẩm, sau thành một trong ba thần khí hoàng gia.

Trao lửa bằng cách TRỘM, nên việc khai hóa loài người bị đóng khung như một tội — và bị trừng phạt.

Vừa tạo lại loài người vừa mang gió và tri thức; nhưng bị Tezcatlipoca dùng gương khói và rượu lừa gạt — đấng khai hóa duy nhất trong bảng tự dằn vặt và bị hạ bệ.