Cổ Tích Grimm
Bạch Tuyết, Lọ Lem, Hansel & Gretel và rừng sâu nước Đức.
Vì sao câu chuyện này còn được kể
Anh em Grimm không sáng tác mà sưu tầm từ những người kể chuyện truyền miệng ở nông thôn Đức đầu thế kỷ 19, giữa làn sóng dân tộc chủ nghĩa Lãng mạn muốn tìm lại "linh hồn dân tộc" (Volksgeist). Vì vậy bản gốc đầy bạo lực — mẹ ruột chứ không phải mẹ kế ruồng bỏ con trong nhiều dị bản đầu — phản ánh đời sống nông dân tiền công nghiệp khắc nghiệt, hoàn toàn khác với bản đã được làm mềm đi sau này.
So sánh đa văn hoá
Chuyên đề này góp mặt trong 8 mô-típ chung của nhân loại.
Cùng một mô-típ xuất hiện ở nhiều nền văn hoá cách nhau hàng nghìn cây số. Chỗ chúng khác nhau mới là chỗ đáng đọc.
Cô gái bị hắt hủi được đền đáp (kiểu Lọ Lem)
Bốn nền văn hóa cách nhau hàng nghìn cây số cùng kể về một cô gái mồ côi bị dì ghẻ đày, được thế lực siêu nhiên giúp, và được nhận ra nhờ một chiếc giày. Kho không khẳng định bản nào có trước hay vay mượn bản nào — chỉ trình bày điểm giống và điểm khác.
- Tấm CámViệt Nam (Kinh)
Bản DUY NHẤT không kết thúc ở đám cưới: Tấm bị hại chết rồi hóa thân bốn lần (vàng anh → xoan đào → khung cửi → quả thị), tự quay về nhờ miếng trầu têm cánh phượng. Nhân vật CHỦ ĐỘNG chứ không chờ được tìm ra. Người giúp là con vật (cá bống, chim sẻ) chứ không phải bà tiên.
- Lọ Lem (Cendrillon)Pháp (Perrault)
Nguồn phép là BÀ TIÊN ĐỠ ĐẦU thuần túy; hia thủy tinh. Kết cục hiếm nhất trong bảng: Lọ Lem THA THỨ hai chị, đón về cung và gả cho quý tộc. Giọng dịu, quý phái, khoan dung.
- AschenputtelĐức (Grimm)chuyên đề này
Nguồn phép là LINH HỒN NGƯỜI MẸ ĐÃ KHUẤT — cây phỉ mọc trên mộ mẹ và đàn bồ câu trắng. Nhân quả nghiêm khắc: hai chị cắt gót và ngón chân cho vừa giày, chim kêu 'máu trong giày'.
- Kongjwi & Patjwi (콩쥐팥쥐)Hàn Quốc
Người kết duyên KHÔNG PHẢI vua hay hoàng tử mà là QUAN HUYỆN — và kẻ ác bị trừng trị theo phép nước, qua điều tra. Thông điệp là công lý qua tay người cầm cân nảy mực, không phải phép màu.
- Tua Gia – Tua NhiTày (Việt Nam)
Có nguyên khúc mở đầu trùng khít với Tấm Cám (chị bắt đầy giỏ tôm tép, em lừa chị xuống nước gội đầu rồi trút hết giỏ). Bằng chứng rõ nhất rằng đây là MÔ-TÍP CHUNG — không dân tộc nào độc quyền kiểu truyện này.
- Diệp HạnTrung Hoachưa có truyện
Thường được nhắc tới như một trong những bản được GHI CHÉP SỚM NHẤT (khoảng thế kỷ 9), có cá thần giúp. Việc ghi chép sớm không đồng nghĩa với việc là bản gốc.
Thần cải trang thử lòng hiếu khách
Thần xuống trần trong lốt kẻ nghèo, gõ cửa từng nhà. Ai mở cửa được thưởng, ai đóng cửa lãnh họa. Đoạn kết của bản La Mã nằm rất gần sự tích trầu cau: hai nền văn hóa cách nhau nửa vòng trái đất cùng chọn CÂY CỐI làm cách nói cuối cùng về tình nghĩa không rời.
- Jupiter & Mercury / Baucis & PhilemonLa Mã
Cả thung lũng chìm dưới nước, riêng túp lều tranh thành đền; hai ông bà được hóa thành hai cây quấn nhau — phần thưởng không phải của cải mà là được chết cùng lúc.
- Ông cụ râu bạcH'Mông (Việt Nam)
Tiêu chuẩn được sống sót là LÒNG TỐT VẶT HẰNG NGÀY: hai đứa trẻ mồ côi nghèo nhất bản mời ông cụ lạ bát cháo ngô, và được báo trước trận hồng thủy.
- Zeus bảo hộ khách lạ (luật xenia)Hy Lạpchưa có truyện
Không thành một truyện riêng mà thành một NGUYÊN TẮC bao trùm cả nền văn hóa; kẻ vi phạm bị nguyền rủa.
- Chúa / ông lão đi đườngĐức (Grimm)chuyên đề nàychưa có truyện
Vợ chồng nghèo nhường giường, được ba điều ước — phần thưởng mang tính giao dịch rõ hơn bản La Mã.
- Bụt / ông lão ăn màyViệt Namchưa có truyện
Người mở cửa thường là kẻ mồ côi hoặc nghèo nhất; kẻ tham bị trừng phạt. Mô-típ chạy xuyên suốt kho cổ tích Việt chứ không tập trung vào một truyện.
Dị bản Perrault ↔ Grimm
Cùng một cốt truyện, hai nước kể hai kiểu kết — và khoảng cách giữa 'cảnh báo' và 'an ủi' chính là chỗ đáng đọc nhất.
- Cô bé quàng khăn đỏPháp (Perrault)
KẾT BI KỊCH: sói nuốt cả hai bà cháu, hết — không có thợ săn. Truyện là một lời CẢNH BÁO về việc cả tin với người lạ.
- Cô bé quàng khăn đỏĐức (Grimm)chuyên đề này
KẾT AN ỦI: bác thợ săn rạch bụng sói cứu cả hai còn sống, rồi nhét đá vào bụng sói. Có hình phạt cho kẻ ác và có phần thưởng cho nạn nhân.
- Người đẹp ngủ trong rừngPháp (Perrault)
Tỉnh dậy CHƯA HẾT CHUYỆN: còn phần hai với bà mẹ chồng là bà chằn đòi ăn hai đứa cháu và con dâu — truyện dài hơn và có một mảng đen sau đám cưới.
- Nàng công chúa ngủ trong rừngĐức (Grimm)chuyên đề này
Dừng NGAY ở nụ hôn / tỉnh giấc và đám cưới — Grimm bỏ hẳn phần bà chằn cho nhẹ, đảo ngược đúng thói quen thường thấy (Grimm dữ, Perrault dịu).
Yêu tinh giả người quen để dụ mồi
Cùng một nỗi sợ: giọng nói ngọt ngào không chứng minh được điều gì. Nhưng cách cộng đồng phản ứng thì khác hẳn.
- Người thợ săn và mụ chằnViệt Nam
Dấu hiệu nhận ra rất cụ thể và rợn người: bà lão KHÔNG CÓ BÓNG, đôi gót chân quay ngược ra sau. Và kết bằng CẢ LÀNG CÙNG ĐI, không phải một anh hùng đơn độc.
- Cô bé quàng khăn đỏĐức (Grimm)chuyên đề này
Kẻ giả không cần phép thuật, chỉ cần nằm vào giường bà — và nạn nhân được cứu bởi MỘT NGƯỜI NGOÀI đi ngang qua (bác thợ săn), không phải bởi cộng đồng.
- Sói và bảy chú dê conĐức (Grimm)chuyên đề này
Bản kỹ thuật nhất: sói phải LÀM GIỌNG NGỌT và BÔI TRẮNG CHÂN — tức nạn nhân đã có sẵn hai cách kiểm tra, và kẻ gian phải vượt cả hai.
Còn 4 mô-típ nữa▾
Mẫu hệ — người con út giữ gốc
3 nền văn hoá: Ra Glai (Việt Nam) · Việt Nam (Kinh) · Đức (Grimm)
Người mang lốt xấu xí là người tài
2 nền văn hoá: Việt Nam · Đức (Grimm)
Thần thử lòng trung thực
2 nền văn hoá: Việt Nam · Đức (Grimm)
Đứa trẻ bị bỏ trong rừng vì lời dì ghẻ
2 nền văn hoá: Việt Nam · Đức (Grimm)