Người Việt có một từ mà ít ngôn ngữ nào dịch gọn được: đồng bào.

Đồng là cùng. Bào là cái bọc. Cùng một bọc mà ra.

Người xưa dùng từ ấy để gọi nhau — người miền núi gọi người miền biển, người trong Nam gọi người ngoài Bắc — và đằng sau nó là câu chuyện này.

Tương truyền thuở rất xa xưa, khi cõi đất phương Nam còn hoang vu, có một vị vua tên là Kinh Dương Vương. Ngài trị vì một vùng rộng lớn, đặt tên nước là Xích Quỷ. Con trai ngài, sinh ra ở chốn sông nước, mang tên Lạc Long Quân.

Lạc Long Quân thuộc dòng Rồng. Ngài có sức khỏe phi thường và nhiều phép lạ, nhưng điều dân gian nhớ về ngài không phải là phép thuật.

Điều người ta nhớ là ngài ở với dân.

Bấy giờ vùng đất ấy khổ sở vì yêu quái. Ngoài biển có Ngư Tinh — con cá khổng lồ chuyên lật thuyền đánh cá, khiến người đi biển không dám ra khơi. Trong rừng có Mộc Tinh — con tinh cây sống nghìn năm, hay hiện hình bắt người. Dưới đầm lầy có Hồ Tinh — con cáo chín đuôi, đêm đêm hóa thành người mà lừa gạt dân lành.

Lạc Long Quân lần lượt đi trừ cả ba. Ngài xuống biển diệt Ngư Tinh, vào rừng sâu trị Mộc Tinh, tới đầm lầy đuổi Hồ Tinh đi. Xong việc, ngài không đòi hỏi gì.

Ngài ở lại dạy dân.

Ngài chỉ cho dân cách cày ruộng, gieo mạ, đắp bờ giữ nước. Ngài dạy cách đốn cây dựng nhà sàn để tránh thú dữ và nước lụt. Ngài dạy cách nấu cơm, cách ăn trầu, và dạy cả cách xăm mình — để khi lội xuống nước, thuồng luồng nhìn thấy tưởng là đồng loại mà không làm hại.

Dân sống yên. Nhưng Lạc Long Quân vốn thuộc về nước. Cứ ít lâu, ngài lại trở về Thủy phủ dưới biển sâu, nơi mẹ ngài ở. Ngài dặn dân rằng: hễ có việc gì nguy cấp, cứ gọi lớn "Bố ơi, về cứu chúng con!" — ngài sẽ về ngay.

Và ngài về thật, không lần nào sai hẹn.

Bấy giờ ở phương Bắc, vùng núi cao, có một nàng tiên tên là Âu Cơ. Nàng thuộc dòng Tiên, xinh đẹp tuyệt trần, tính ưa đi khắp nơi tìm hoa thơm cỏ lạ. Nghe nói phương Nam có nhiều loài cây quý, nàng liền tìm xuống.

Nàng đi mãi, tới một vùng đất trù phú bên sông. Cỏ cây tốt tươi, chim chóc ríu rít. Nàng dừng lại, say mê ngắm nghía, không muốn về nữa.

Chính ở đó, nàng gặp Lạc Long Quân.

Hai người vừa nhìn nhau đã mến. Một người thuộc về sóng nước, một người thuộc về non cao — vậy mà lại thành đôi. Họ nên duyên vợ chồng, dựng nhà ở đất Phong Châu, sống với nhau những ngày êm ấm.

Ít lâu sau, Âu Cơ có mang.

Nhưng nàng không sinh ra một đứa con.

Nàng sinh ra một cái bọc.

Cả nhà sửng sốt. Cái bọc lớn, trắng, mềm, nằm im. Người ta lo lắng, có kẻ khuyên nên đem bỏ đi, cho rằng đó là điềm chẳng lành. Âu Cơ không nghe. Nàng giữ cái bọc bên mình, ngày đêm trông nom.

Bảy ngày sau, cái bọc nứt ra.

Từ trong bọc, một trăm quả trứng hiện ra, tròn trịa và sáng. Rồi trứng lần lượt nở. Một trăm người con trai bước ra, đứa nào cũng khôi ngô, khỏe mạnh khác thường. Chúng không cần bú mớm, lớn nhanh như thổi, chẳng bao lâu đã chạy nhảy đầy sân.

Nhà ấy từ đó rộn ràng tiếng cười. Một trăm anh em, cùng một bọc mà ra, thương nhau như thể một người.

Nhưng ngày vui không kéo dài mãi.

Lạc Long Quân sống trên cạn đã lâu, mà ngài vốn thuộc dòng Rồng, quen ở dưới nước. Ngài mỗi ngày một nhớ Thủy phủ. Còn Âu Cơ, nàng thuộc dòng Tiên, ở lâu nơi đồng bằng ẩm thấp cũng thấy mình lạc chỗ. Nàng nhớ núi.

Một hôm, Lạc Long Quân nói với vợ:

"Ta là giống Rồng, nàng là giống Tiên. Nước và lửa, non và bể — vốn khác nhau, khó ở cùng nhau lâu dài được."

Âu Cơ nghe mà lặng đi. Nàng biết chồng nói đúng, nhưng nghĩ tới cảnh chia lìa thì lòng đau như cắt.

Rồi họ bàn với nhau, và cùng quyết định.

"Ta đưa năm mươi con xuống biển," Lạc Long Quân nói. "Nàng đưa năm mươi con lên núi. Chia nhau mà cai quản các phương, khai phá đất đai."

Nói tới đây, ngài nắm lấy tay vợ.

"Nhưng nàng hãy nhớ — và bảo các con nhớ. Dù ở non hay ở bể, dù xa cách bao nhiêu, chúng ta vẫn là một nhà. Hễ bên nào gặp hoạn nạn, chỉ cần lên tiếng gọi, bên kia sẽ về giúp ngay. Không được quên lời này."

Âu Cơ gật đầu. Nàng không khóc.

Ngày chia tay, một trăm anh em đứng thành hai hàng trên bờ sông. Năm mươi người theo cha, quay mặt về phía biển. Năm mươi người theo mẹ, quay mặt về phía núi.

Họ nhìn nhau lần cuối, rồi đi.

Từ đó, năm mươi người con theo cha xuống miền biển, học nghề chài lưới, đóng thuyền, làm muối, mở mang các vùng ven sông ven bể. Năm mươi người con theo mẹ lên miền núi, khai phá nương rẫy, trồng lúa trên ruộng bậc thang, dựng bản làng giữa rừng già.

Đất phương Nam từ đó có người ở khắp nơi — từ đỉnh núi cao nhất tới mép sóng ngoài cùng.

Người con cả theo mẹ lên núi được tôn làm vua. Ngài đóng đô ở Phong Châu, đặt tên nước là Văn Lang, và xưng hiệu là Hùng Vương.

Từ đó nước Văn Lang có vua. Con trai vua gọi là Quan Lang, con gái gọi là Mị Nương. Giúp việc triều đình có các Lạc hầu, Lạc tướng. Vua cha truyền cho vua con, nối nhau mười tám đời, đời nào cũng lấy hiệu là Hùng Vương.

Đó là buổi đầu của nước.

Và cũng từ đó, người Việt gọi nhau bằng cái tên ấy — đồng bào. Cùng một bọc mà ra.

Câu chuyện không nói rằng người Việt cao quý hơn ai. Nó chỉ nói một điều, giản dị và cứng cỏi: người ở núi và người ở biển, người xuôi và người ngược, vốn là anh em ruột thịt. Trăm người, một bọc.

Đến nay, trên núi Nghĩa Lĩnh đất Phú Thọ vẫn còn đền thờ các vua Hùng. Mỗi năm, cứ đến mùng Mười tháng Ba âm lịch, người khắp nơi lại tìm về đó thắp hương. Người ta vẫn truyền nhau câu ca:

Dù ai đi ngược về xuôi

Nhớ ngày Giỗ Tổ mùng Mười tháng Ba.

Đi ngược, về xuôi — hai hướng ấy, chính là hai hướng của năm mươi người lên núi và năm mươi người xuống biển thuở nào.

Bản đồ nhân vật (M1): Đây là gốc của toàn bộ cây quan hệ trong chuyên đề. Từ Kinh Dương Vương → Lạc Long Quân ⇄ Âu Cơ → bọc trăm trứng → Hùng Vương, mọi truyện sau đều mọc ra từ nhánh này. Thử mở bản đồ và lần theo: từ bọc trăm trứng, phải qua bao nhiêu bước mới tới được Thánh Gióng?

Dòng thời gian (M5): Truyện này chiếm năm mốc đầu tiên của dòng thời gian truyền thuyết — từ nước Xích Quỷ tới lúc lập nước Văn Lang. Nhớ rằng đây là dòng thời gian truyền thuyết, ghi lại cách người Việt xưa hình dung về nguồn cội của mình, không phải một niên biểu lịch sử.

Liên hệ đa văn hóa (M7): Hầu như dân tộc nào cũng có truyện về cặp tổ tiên đầu tiên — Nhật Bản có Izanagi và Izanami, Bắc Âu có Ask và Embla, Hy Lạp có Deucalion và Pyrrha sau trận hồng thủy. Nhưng phần lớn các bản ấy kể rằng thần tạo ra người. Bản Việt kể rằng một trăm người con cùng nở ra từ một bọc — và chính chi tiết ấy sinh ra chữ "đồng bào". Bạn nghĩ vì sao người Việt lại chọn hình ảnh cùng một bọc thay vì hình ảnh được nặn ra?